Tín ngưỡng thờ thần Bạch Mã và đền Bạch Mã (Hà Nội), Đông trấn của Thăng Long tứ trấn

Đền Bạch Mã và Thăng Long tứ trấn

Đền Bạch Mã hiện nằm ở số 76 phố Hàng Buồm, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Đây là một trong bốn ngôi đền được gọi chung là Thăng Long tứ trấn, thờ bốn vị thần ở bốn hướng để bảo vệ kinh thành: Bạch Mã ở phía Đông, Voi Phục ở phía Tây, Kim Liên ở phía Nam và Quán Thánh ở phía Bắc^[1][2]. Theo Báo Nhân Dân, Bạch Mã là ngôi đền lâu đời nhất trong bốn đền, thờ vị thần được xem là quan trọng nhất của kinh đô^[2]. Theo Phạm Minh Phương (Viện Nghiên cứu Tôn giáo), vị thần chủ ở đây được suy tôn là thành hoàng Thăng Long và, theo nhiều nguồn tư liệu, đứng đầu bách thần Hà Nội^[1].

Truyền thuyết về thần và con ngựa trắng

Các thư tịch cổ kể chuyện vị thần này qua hai giai đoạn. Thời Bắc thuộc, Việt điện u linh chép chuyện viên quan đô hộ Lý Nguyên Gia nằm mộng thấy một người cưỡi hươu trắng tự nhận được giao làm thành hoàng ở đất này. Lĩnh Nam chích quái kể Cao Biền, khi đắp thành Đại La, gặp một cụ già tự xưng họ Tô tên Lịch; đêm sau thần báo mộng rằng mình là "tinh ở Long Đỗ" và phá được bùa yểm của Biền^[1]. Báo Đại biểu Nhân dân, dẫn GS.TS Đinh Khắc Thuân, nối ngôi đền với việc Cao Biền xây La Thành (năm 866) trong Việt điện u linh tập (thế kỷ XIV)^[3]; còn Phạm Minh Phương chỉ khẳng định đền "ít nhất đã có từ thời tiền Thăng Long" theo truyền thuyết, tài liệu và khảo sát^[1].

Sang thời Đại Việt, khi Lý Công Uẩn dời đô ra Đại La năm 1010, thần lại báo mộng và được vua phong làm thành hoàng kinh thành; danh hiệu được chép không hoàn toàn giống nhau, như "Thăng Long thành hoàng đại vương" hay "Quốc đô Định bang Thành hoàng Đại vương"^[1][3]. Đại Nam nhất thống chí chép rằng thành đắp lên cứ bị lở, nhà vua sai người đến đền cầu đảo thì thấy một con ngựa trắng từ đền đi ra, đi quanh thành một vòng; theo dấu chân ngựa mà đắp thì thành không lở nữa, nên vua thờ thần làm thành hoàng Thăng Long và các triều sau phong "Quảng Lợi Bạch Mã tối linh Thượng đẳng thần"^[1]. Ngôi đền có tên Bạch Mã từ tích này. Sử gia Trần Quốc Vượng cho rằng ngựa trắng là biểu tượng thần thoại của Mặt Trời^[1]. Đây đều là truyền thuyết, không phải sử liệu đã kiểm chứng.

Thần là ai? Các cách lý giải

Theo Phạm Minh Phương, các nguồn gọi vị thần chủ bằng nhiều tên: Tô Lịch, Long Đỗ, Bạch Mã, và có ý kiến cho là Mã Viện (Mã Phục Ba)^[1]. Long Đỗ vốn là địa danh gắn với núi Nùng; Mai Hồng cho rằng ban đầu có thể là "Long Độ", sau đổi thành "Long Đỗ" do kiêng húy Thái sư Trần Thủ Độ^[1]. Sử gia Lê Văn Lan xem "Bạch Mã" là một danh hiệu của thần Tô Lịch, còn Nguyễn Duy Hinh nhận xét hai thần giống nhau ở chữ Long Đỗ nhưng tước phong khác nhau và truyện Bạch Mã có thể xuất hiện muộn hơn^[1].

Về Mã Viện, bia trùng tu năm Chính Hòa thứ 8 (1687) được một số nhà nghiên cứu dẫn để nói đền vốn thờ Mã Phục Ba; Mai Hồng và Trịnh Tuấn Am cho đây là sự nhầm lẫn vì các đạo sắc phong không nhắc tên nhân vật này. Toan Ánh ghi nhận người Hoa từng lễ ở đền như đền thờ Mã Viện, còn Trương Thái Du kết luận không thể chắc chắn nhưng cũng không loại trừ khả năng Mã Viện từng được người Việt lẫn người Hoa thờ như một vị thần bảo vệ^[1]. Phạm Minh Phương tóm các nghiên cứu thành ba hướng: hai thần khác nhau; một thần được thiêng hóa qua nhiều thời kỳ, với truyền thuyết Bạch Mã xuất hiện từ thời Lý Thái Tổ; và Mã Viện không phải thần chủ nhưng từng được người Hoa phối thờ. Bản thân tác giả nghiêng về ý kiến thần là Tô Lịch, qua thời gian chồng thêm các lớp thần sông, thần làng, thần Mặt Trời rồi "quốc đô thành hoàng"^[1]. Các bài báo gần đây thường ghi thần là Long Đỗ^[2][3].

Ngôi đền qua các thời kỳ

Theo các bia ký Phạm Minh Phương dẫn, đền được người ba giáp trùng tu năm 1686–1687, rồi tu sửa năm 1819; năm 1839 dựng phương đình; năm 1886 trùng tu nội điện. Kiến trúc hiện nay mang dấu ấn thời Nguyễn cuối thế kỷ XIX cùng các đợt tu bổ ở thế kỷ XX, trong đó có các năm 2000–2003 trước Đại lễ 1.000 năm Thăng Long^[1]. Báo Đại biểu Nhân dân mô tả đền xây theo hình chữ "tam", bên ngoài có phương đình tám mái; đền còn giữ tượng thần thời Lê (thế kỷ XVII–XVIII), 17 văn bia và 21 bản sắc phong^[3]. Ngoài thần chủ, đền hiện còn ban thờ thần tài, thờ Phật và thờ Mẫu^[1].

Đền được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 1986^[3]. Ngày 18/1/2022, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 93/QĐ-TTg xếp hạng cụm Thăng Long tứ trấn là di tích quốc gia đặc biệt, và ngày 18/6/2022 quận Hoàn Kiếm tổ chức lễ đón bằng công nhận^[2]. Lễ hội hằng năm diễn ra vào ngày 12 và 13 tháng Hai âm lịch, kết hợp tín ngưỡng dân gian với nghi thức cung đình^[2].