Tục thờ Ông Bổn của người Hoa ở Nam Bộ và miếu Nhị Phủ (Chợ Lớn)

Ông Bổn: một vị thần, nhiều cách hiểu

Theo Đặng Hoàng Lan, ở một số nước như Thái Lan, Campuchia và Việt Nam, hầu như nơi nào có người Hoa sinh sống cũng có miếu thờ Ông Bổn; đây là vị thần bản địa cai quản vùng đất mới, giúp đỡ người di cư đến cư trú^[1]. Chữ "Bổn" (本) nghĩa là gốc, là cái vốn có của mình, nên Ông Bổn (hay Bổn Đầu Công) có thể hiểu là "vị thần của chúng tôi", thường gắn với một dòng họ hoặc một khu vực có đông người cùng họ cư trú^[3]. Bài nghiên cứu năm 2014 nêu nhiều ý kiến về thân thế vị thần: là thần Thành hoàng (Bổn Đầu Phúc Thần); là Thổ Địa hay Thần Tài, tức Phúc Đức Chính Thần; hoặc là một nhân vật lịch sử. Trong nhóm sau, miếu Nhị Phủ ở Chợ Lớn đồng nhất Ông Bổn với Châu Đạt Quan, viên quan nhà Nguyên từng đến Chân Lạp; người Hoa Triều Châu ở Trà Vinh xem đó là Trịnh Hòa; người Hoa ở Philippines nói đến Bạch Phi Hiển; Hội quán Hòa An ở Sóc Trăng thờ ông Trịnh Ân; người Hoa Quảng Đông còn gọi vị thần là Đại Bá Công^[1]. Ở Thủ Dầu Một (Bình Dương cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh), dòng họ Vương cho Ông Bổn là Huyền Thiên Thượng Đế, còn dòng họ Lí thờ bảy vị gọi là Thất Phủ Đại Nhân^[3]. Các nguồn nêu những cách hiểu này song song và không chọn một đáp án chung.

Miếu Nhị Phủ ở Chợ Lớn

Miếu Nhị Phủ, còn gọi là Phúc Kiến Nhị Phủ hội quán hay chùa Ông Bổn, ở số 264 đường Hải Thượng Lãn Ông (Chợ Lớn, Thành phố Hồ Chí Minh). Sở dĩ có tên "Nhị Phủ" là vì miếu do người hai phủ Tuyền Châu và Chương Châu thuộc tỉnh Phúc Kiến đóng góp lập nên; năm 1871 miếu chính thức thành hội quán của bang Phúc Kiến^[2]. Về sau hai nhóm tranh chấp việc đặt tên miếu và lễ vật nên tách ra, lập hội quán Hà Chương và Ôn Lăng^[2]. Niên đại lập miếu chưa rõ; căn cứ vào chiếc chuông có ghi "Nhị Phủ Đại Bá Công… Ất Dậu", tác giả cho là năm 1765, nên miếu có từ trước thời điểm ấy^[2]. Theo bài vị, tên chính thức của thần là "Nhị Phủ Miếu Đại Bá Công", đồng nhất với Ông Bổn; bức hoành trước chính điện ghi "Ngô Thổ Địa Dã" (Ta là Thổ Địa), và miếu còn thờ Quan Thánh Đế Quân^[1][2]. Miếu được công nhận là di tích kiến trúc – nghệ thuật năm 1998^[2].

Thờ Ông Bổn ở các nơi khác

Ở Trà Vinh có bốn miếu thờ Ông Bổn tại huyện Cầu Kè, trong đó chùa Ông Bổn Ba có nghi trượng ghi "Bổn Đầu Phúc Thần". Thất Phủ cổ miếu ở Biên Hòa thờ vị thần này với biển quốc ngữ "Ông Phước Đức" nhưng bài vị chữ Hán ghi "Bổn Đầu Công Linh Ứng"; nhiều miếu của người Hoa Quảng Đông, Triều Châu còn thờ cả Ông Bổn lẫn Bà Bổn^[1]. Ở Thủ Dầu Một, Phước An miếu (lập năm 1882) và Phước Võ Điện (1885) thờ Ông Bổn của hai dòng họ nói trên^[3].

Lễ vía và đời sống kinh tế

Tại miếu Nhị Phủ, các ngày lễ lớn là 15 tháng Giêng và 15 tháng Tám, được ghi là ngày sinh và ngày mất của Ông Bổn; lễ vật gồm heo quay, heo sống, gà luộc, hoa trái, nhang đèn^[1]. Đặng Hoàng Lan mô tả tục "vay tiền thần" vào dịp Tết Nguyên tiêu và vía Ông Bổn: người đến cúng xin thần "cho vay" một khoản tiền để lấy may trong làm ăn, nhưng không nhận tiền của miếu; sau một năm họ dâng lễ tạ ơn và trả lại số tiền, và gần đây còn có các hụi Ông Bổn góp vào ngày vía^[2]. Ở Thủ Dầu Một, lễ hội có lễ rước cộ tuần du với việc "lắc kiệu"; dòng họ Lí khai mạc vào sáng 16 tháng Giêng, dòng họ Vương làm lễ chính vào ngày 24 và 25 tháng Hai âm lịch, và đạo sĩ giữ vai trò thỉnh thần, làm phép cho bùa và kiệu, điểm nhãn tượng thần^[3].

Chuyển hóa chức năng

Theo Đặng Hoàng Lan (2014), hình tượng Ông Bổn ở Nam Bộ đã chuyển từ nhiên thần (Thổ Địa) sang nhân thần (như Châu Đạt Quan, Trịnh Hòa), rồi trở lại nhiên thần với chức năng Thần Tài, phù hợp với bối cảnh đô thị hóa và buôn bán ở Thành phố Hồ Chí Minh^[1]. Miếu Nhị Phủ cũng làm nhiều việc xã hội: hằng năm tổ chức đấu thầu đèn lồng, lấy tiền chăm lo sức khỏe, học hành và từ thiện; bài ghi tổng tiền đấu giá trong "bốn năm (2007–2012)" là 4.362.750.000 đồng, và năm 2006 hội quán được tặng Huân chương Lao động hạng Ba^[2]. Tác giả cho rằng việc thờ Ông Bổn cho thấy người Hoa xem Việt Nam là quê hương và đang chuyển từ kiều dân thành công dân Việt Nam; đây là nhận định của tác giả^[1]. Còn theo nghiên cứu năm 2024, nếu vai trò của đạo sĩ và các "Xác Ông" yếu đi, giá trị thiêng của Ông Bổn có thể giảm dần trong tâm thức cộng đồng^[3].