Tín ngưỡng thờ Neak Tà (Ông Tà) của người Khmer Nam Bộ

Neak Tà là ai

Neak Tà (còn viết Néak Tà, Neak Ta; người Khmer cũng gọi là Louk Tà, người Việt gọi là Ông Tà) là tín ngưỡng dân gian gắn với đất đai, sông suối, ruộng rẫy và nơi cư trú của người Khmer Nam Bộ. Theo Phan Anh Tú (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Thành phố Hồ Chí Minh), vị thần này coi sóc đất, sông, rừng, gò mối, bến thuyền, cây đại thụ; chức năng gắn bó nhất với nông nghiệp là thần đất, thổ công cai quản đất đai và xóm làng, có nét tương đồng với Thành hoàng của người Việt. Miếu Neak Tà thường dựng dưới những cây lớn như trôm, bồ đề, me^[1].

Về tên gọi, một cách hiểu được Tạp chí Quản lý nhà nước dẫn là "Neak" chỉ con người, "Tà" chỉ người đàn ông lớn tuổi; tác giả Sang Sết lại cho đó là dạng rút gọn của một cụm từ Khmer dài hơn^[3]. Ở một số xã huyện Trà Cú (Trà Vinh cũ), dân gọi là Louk Tà, nghĩa là "ông cụ", đồng nhất vị thần với bậc tiền nhân dựng làng lập sóc^[1].

Đá cuội, miếu nhỏ và các loại Neak Tà

Theo nguyên tắc truyền thống, Neak Tà không có hình dáng cố định mà được thờ qua những hòn đá cuội nhặt ngoài đồng hay dưới lòng sông cạn mùa khô. Vùng đồng bằng ít đá nên người Khmer coi đó là dấu hiệu thần hiện lên giúp dân làng. Họ mang những hòn đẹp đến chỗ thích hợp (cuối làng, ngã ba đường, dưới tán cây lớn) rồi dựng miếu đơn sơ; hòn to tượng trưng cho Neak Tà, hòn nhỏ là binh lính của ông^[1].

Miếu xưa làm bằng gỗ hoặc tre, lợp lá; nay phần lớn xây kiên cố, có miếu nằm trong khuôn viên chùa hoặc thờ chung thần Tài, ông Địa do giao thoa Kinh – Khmer – Hoa. Tài liệu về Trà Vinh chia Neak Tà thành ba loại (cá nhân và gia đình, phum sóc, huyện hoặc tỉnh), trong đó loại phum sóc quan trọng nhất; bài đăng năm 2024 cho biết riêng Trà Vinh có 242 miếu^[3]. Đặng Thế Đại lưu ý một phum có thể có nhiều Neak Tà; vật thờ có thể là đá, gốc cây, hiếm hơn là tượng người hay linga đá, và thần có thể là sức mạnh tự nhiên, linh hồn một người đàn ông cụ thể hoặc một anh hùng^[2].

Niềm tin và lễ cúng hằng năm

Theo Đặng Thế Đại, Neak Tà là thần bảo hộ phum sóc và gia đình: người bệnh đến miếu xin nước phép, khi thề thốt thì xin thần chứng giám; thần bày tỏ ý qua báo mộng, xin xăm, ông đồng hoặc nhập hồn, và dịch gia súc, mất mùa được hiểu là do thần không hài lòng^[2].

Lễ cúng lớn vào đầu mùa mưa, mang ý nghĩa xuống đồng, cầu mưa thuận gió hòa. Bài trên Tạp chí Quản lý nhà nước ghi theo lịch Khmer là các tháng Chetr và Pih sak, khoảng tháng 5 – 6 dương lịch; khảo sát của Lâm Quang Vinh (2012), được bài này dẫn, ghi tháng 4 – 5, trước hoặc sau Chol Chnam Thmay, kéo dài một đến ba ngày; Đặng Thế Đại nêu khoảng tháng 5. Thời gian có thể khác nhau theo từng nơi^[2][3]. Lễ vật gồm đầu heo hoặc gà, vịt luộc, rượu, bánh, trái, hoa, nhang đèn; Đặng Thế Đại thêm rằng đồ cúng thường để lại cho chim thú, không ai ăn, và có lệ bôi máu súc vật lên viên đá^[2][3]. Đầu năm 2024, theo bài trên Tạp chí Quản lý nhà nước, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định đưa lễ hội Đom Lơng Neak Ta của người Khmer Trà Vinh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[3].

Từ đá cuội đến tượng ẩn sĩ

Dựa trên khảo sát tháng 3 năm 2020 ở Trà Vinh và Bình Phước, Phan Anh Tú ghi nhận từ đầu thập niên 1990 nhiều miếu Neak Tà dựng tượng hoặc vẽ hình thay vì chỉ giữ đá. Hai hình tượng phổ biến là Ây Sây (từ Rishi, ẩn sĩ râu tóc trắng, mặt nhân từ, gắn với chữa bệnh và đoán thời tiết) và Ây Sô (từ Īśāna, một dạng của thần Shiva; mặt dữ, mặc da hổ, đi cùng hổ, gắn với võ thuật và việc trừng phạt). Tác giả diễn giải hai vị như hai mặt nhân từ và trừng phạt của Shiva, nhưng ghi rõ các sư Khmer được phỏng vấn không xác định họ có phải đạo sĩ Bà-la-môn hay không, chỉ coi đó là ẩn sĩ tu hành đạt đạo^[1].

Theo tác giả, nguyên nhân gồm đô thị hóa làm mất đá tự nhiên; người di cư không phải người Khmer lấy đá thiêng về thờ ở nhà để cầu tài lộc; và nhiều miếu được giao cho chùa quản lý (Néak Tà Wat, "ông Tà chùa"), nơi các sư chủ trương dựng tượng để có vật thiêng cố định^[1].

Neak Tà và Ông Tà của người Việt, người Hoa

Theo Đặng Thế Đại, ở Nam Bộ người Việt và người Hoa cũng thờ phổ biến "Ông Tà": miếu ven đường, ngoài ruộng, có khi trong đình, chùa, thường chỉ có vài hòn đá, đôi khi thêm bài vị chữ Hán "Thạch thần" và chiếc khăn đỏ vắt qua đá. Ông cho rằng Ông Tà có gốc từ Neak Tà nhưng chỉ còn là thần thổ địa, ít chức năng hơn, và không đồng tình với việc đánh đồng hai khái niệm; ông cũng không coi Neak Tà đơn thuần như Thành hoàng (do nhà nước phong, mỗi làng thường một vị)^[2].