Phật giáo Nam tông Khmer và ngôi chùa Khmer ở Nam Bộ

Cộng đồng và ngôi chùa

Phật giáo Nam tông (còn gọi là Theravada hay Phật giáo Nguyên thủy) gắn với cuộc sống của đại bộ phận người Khmer ở Nam Bộ, và ngôi chùa là trung tâm sinh hoạt tôn giáo, văn hóa của cộng đồng^[1]. Theo Phạm Thị Chuyền và Cao Tùng Lâm, khoảng 1,3 triệu người Khmer sống chủ yếu ở chín tỉnh miền Tây Nam Bộ, sinh hoạt tại hơn 450 ngôi chùa Nam tông trong các phum sóc^[2]. Dẫn khảo sát của Phạm Thị Phương Hạnh (2011), các tác giả cho biết chùa tập trung nhiều nhất ở Trà Vinh (141 chùa), Sóc Trăng (92), Kiên Giang (74), An Giang (65), Bạc Liêu (22), tính theo địa giới tỉnh thời điểm đó; về niên đại, 33 chùa được dựng từ năm 1500 trở về trước, 116 chùa trong khoảng 1500 – 1700, 162 chùa trong khoảng 1700 – 1900 và 142 chùa từ 1900 đến 2010^[2].

Bối cảnh lịch sử

Theo các sử liệu mà Phạm Thị Chuyền và Cao Tùng Lâm dẫn, Bàlamôn giáo có mặt trong cộng đồng Khmer trước khoảng năm 250 TCN và Phật giáo có mặt muộn nhất từ năm 309 TCN, dù chưa có cứ liệu chỉ rõ Phật giáo vào dưới triều vua nào và bằng cách nào. Phật giáo Nam tông dần trở thành quốc giáo từ thế kỷ XV đến thế kỷ XX, và một nhận định được dẫn lại cho rằng từ thế kỷ XVII tôn giáo này phát triển nhanh, trong khi các quan niệm Ấn Độ giáo cổ đại không mất đi mà hòa quyện với tín ngưỡng dân gian^[2].

Kiến trúc và hình tượng trong chùa

Chùa thường nằm ở khu đất cao ráo, rộng rãi, giữa trung tâm phum sóc; theo kết quả khảo cổ, nhiều chùa có thể được dựng trên nền móng của đền thờ có từ trước, như chùa Trà Kháu, chùa Giữa và di tích chùa Cây Hẹ ở Trà Vinh^[2]. Chính điện chỉ có một án thờ và trên đó chỉ có tượng Phật Thích Ca Mâu Ni ở nhiều oai nghi, không có tượng bồ tát hay thần linh; tranh tường trong chính điện thường kể cuộc đời Phật qua một bộ 39 bức, theo nghiên cứu của Huỳnh Thanh Bình (2020) mà bài dẫn^[2].

Song song với đó, trong và quanh chùa còn nhiều hình tượng có gốc Bàlamôn giáo: thần bốn mặt Maha Prum trên mái chùa, hình Rìahu nuốt mặt trăng, nửa người nửa chim Kầyno, thần đất Hêng Prôátthôni, chim Garuda, rắn Naga, và tượng Chằn (Yeak) đặt trước cổng để bảo vệ chùa^[1][2]. Phạm Thị Chuyền và Cao Tùng Lâm cho rằng ngôi chùa là sự kết hợp giữa tinh thần Phật giáo Nam tông và "tâm thức Khmer" chứ không chỉ là sự cộng gộp các yếu tố^[2].

Tiếp biến với tín ngưỡng bản địa

Theo ThS. Nguyễn Xuân Hậu, trước khi Phật giáo du nhập người Khmer đã thờ Neak Tà (Ông Tà) và Arắk; đến nay các vị thần này vẫn được thờ trong khuôn viên chùa và chư tăng đọc kinh khi cúng^[1]. Lễ cúng Neak Tà vào ngày 4 và 5 tháng Visák (tháng 5 dương lịch) xưa có tục đâm trâu; vì hình thức hiến sinh trái giới luật nên nhà chùa thay bằng lễ vật đơn giản và kinh Phật. Tác giả mô tả đó là "một quá trình có tranh chấp và dung hòa", đồng thời nhận xét vai trò của Neak Tà và Arắk hiện nay đã phai nhạt hơn xưa^[1].

Chùa trong các lễ vòng đời

Theo Nguyễn Xuân Hậu, hầu hết nghi lễ của người Khmer có sư tăng tham dự. Trẻ nhỏ được nhà sư đặt tên; đến 12 tuổi có lễ giáp tuổi, sau đó có thể vào chùa tu một vài năm để học giáo lý, phong tục và chương trình văn hóa. Trong lễ cưới, nhà sư tụng kinh, vẩy nước hương và chúc phúc cho đôi tân hôn, còn lễ cưới được người hướng dẫn gọi là Achar Pêlea điều khiển; ngày nay nghi lễ có nơi được giản lược hoặc tổ chức ở nhà hàng nhưng vai trò nhà sư vẫn đậm nét^[1]. Với lễ tang, người Khmer quan niệm cái chết là sự chuyển sang một giai đoạn khác của luân hồi; người chết hầu như được hỏa táng rồi gửi xương cốt vào chùa, theo câu nói "sống gửi của, chết gửi xương"^[1].