Tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần (Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn)

Thờ Đức Thánh Trần là thờ gì

Tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần, dân gian quen gọi là thờ "nhà Trần", hướng tới Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Điểm khác biệt thường được nêu là tín ngưỡng này không thờ các vua Trần hay dòng tộc nhà Trần nói chung, mà thờ Đức Thánh cùng con cái, gia tướng của ông^[3]. Các tác giả nghiên cứu xếp tục thờ này vào truyền thống thờ người có công với dân với nước, thể hiện quan niệm "sinh vi tướng, tử vi thần": chiến thắng quân Nguyên Mông thế kỷ XIII là sự kiện lịch sử có thật, về sau được thần thánh hóa^[1][2].

Từ nhân vật lịch sử đến "Cửu Thiên Vũ Đế"

Theo Nguyễn Công Việt, Trần Quốc Tuấn từng lãnh đạo quân dân Đại Việt ba lần chống quân Nguyên, được phong Hưng Đạo Đại Vương năm Trùng Hưng thứ 5 (1289) và mất ngày 20 tháng 8 năm 1300. Vua Trần cho lập đền ở Kiếp Bạc (Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng) và A Sào (Thái Bình cũ, nay thuộc Hưng Yên), trong khi Bảo Lộc là thái ấp của ông^[1]. Dân gian còn lưu truyền tích Thanh tiên đồng tử vâng lệnh Ngọc Hoàng giáng trần giúp nước, sau khi mất lại trở về thần vị với tước Cửu Thiên Vũ Đế, cao hơn bậc Đại Vương. Tác giả coi đó là quá trình "nhân hóa rồi thánh hóa" độc đáo trong tín ngưỡng người Việt, và dẫn các ấn gỗ khắc chữ Cửu Thiên Vũ Đế, một quả lưu ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có niên đại khoảng thời Nguyễn, làm chứng tích^[1]. Theo tác giả, việc tôn phong này được xét từ góc độ tín ngưỡng dân gian.

Hệ thống các vị thánh nhà Trần

Điện thần của tín ngưỡng khá chặt chẽ. Đứng đầu là Đức Thượng Từ, tức Hưng Đạo Đại Vương, hai bên có quan Nam Tào, Bắc Đẩu^[3]. Dưới là Tứ vị Vương tử, Nhị vị Vương cô (hai công chúa) và Lục bộ Đức ông, những danh tướng không mang họ Trần như Yết Kiêu, Dã Tượng, Phạm Ngũ Lão, cùng Ngũ hổ tướng quân^[2][3]. Nhóm nghiên cứu của Nguyễn Hữu Thụ lưu ý trong hệ thống này không có các ông Lốt như ở điện thờ Tam – Tứ phủ^[2]. Ở thế đối lập là giặc Nguyên bại trận, được huyền thoại hóa thành đoàn tà linh do Phạm Nhan cầm đầu. Theo truyền thuyết kể lại, hồn Phạm Nhan hóa thành muỗi, đỉa, vắt quấy nhiễu dân; vì thế người ta tin rằng thờ Đức Thánh Trần có thể trừ tà, chữa bệnh, và nhiều nơi dùng chiếu, kiếm, tàn hương ở đền để cầu yên^[1][3].

Quan hệ với tục thờ Mẫu

Nguyễn Công Việt nhận xét mô hình thờ ở các đền Trần khác với mô hình Tam, Tứ phủ về điện thờ, đồ tế khí và cách hành lễ: nơi làm theo Tứ phủ thì không làm theo "cửa nhà Trần" và ngược lại^[1]. Dù vậy, báo Pháp luật Việt Nam cho biết nhiều đền thờ Mẫu hiện nay vẫn phối thờ ban Trần triều bên phải, vì cả hai đều xem thần chủ thuộc dòng Thiên Tiên giáng trần cứu dân^[3]. Nhóm Nguyễn Hữu Thụ ghi nhận giao thoa như vậy, đồng thời nêu ý kiến khác trong giới nghiên cứu: một luận án văn học coi các thực hành này có liên hệ mật thiết với tín ngưỡng thờ "ác thần" Phạm Nhan^[2].

Nghi lễ và người thực hành

Các nghi lễ tiêu biểu gồm đội lệnh nhà Trần, bán khoán, cầu tự, đổi chiếu và Thượng đồng^[2]. Thượng đồng (cũng gọi là lên đồng) được các thanh đồng giải thích là lúc các vị thánh nhập vào thân xác thanh đồng để làm việc nhà Thánh, chủ yếu vì người khác cầu chữa bệnh, trừ tà hay đội lệnh. Qua phỏng vấn bảy thanh đồng nam ở Hà Nội, Bắc Giang và Hải Phòng, nhóm tác giả ghi lại quan niệm rằng "đồng nhân nhà Trần" không phải do bị "chấm", "bắt đồng" như ở Tứ phủ mà nhấn mạnh sự tự nguyện, thường gắn với "căn duyên" với nhà Trần như giấc mơ thấy kiếm, ấn hay gia tiên dẫn tới đền^[2]. Cỡ mẫu này nhỏ, nên kết quả chỉ phản ánh một nhóm thực hành.

Phát triển và biến đổi

Nguyễn Công Việt cho biết các triều đại từ Trần đến Nguyễn đều ban sắc cho các đền chính và nhiều đền vọng thờ ông. Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, phong trào Thiện đàn thúc đẩy dựng thêm đền, điện thờ và in ấn kinh sách về Cửu Thiên Vũ Đế khắp đồng bằng Bắc Bộ^[1]. Nhóm Nguyễn Hữu Thụ nhận định cùng với đổi thay của đời sống xã hội, nội dung và hình thức biểu hiện của tín ngưỡng, nhất là nghi lễ Thượng đồng, đã có nhiều biến đổi^[2].