Phạm Cự Lạng (Phạm Cự Lượng): đại tướng nhà Đinh và Thái úy nhà Tiền Lê

Tên gọi và xuất thân

Sử sách và các nguồn hiện đại viết tên ông không thống nhất: Phạm Cự Lạng, Phạm Cự Lượng, có nơi là Phạm Cử Lạng; Wikipedia tiếng Việt còn nêu cách gọi Phạm Cự Bị^[2][3]. Báo Hải Phòng, dựa vào các trang Mộc bản triều Nguyễn, cho biết ông sinh năm 944 tại làng Trà Hương, huyện Nam Sách, nay là thôn Thụy Trà, xã Nam Trung; ông nội là Phạm Chiêm (đồng giáp tướng quân thời Ngô vương), cha là Phạm Man (vệ úy thời Đinh)^[1]. Wikipedia tiếng Việt chép tên cha là Phạm Mạn, ghi quê ở Khúc Giang nay thuộc xã Trần Phú (Hải Phòng) và cho rằng anh cả của ông là Phạm Hạp^[3]. Phần gia thế này chưa có nguồn độc lập xác nhận.

Dưới triều Đinh

Báo Hải Phòng ghi ông làm đại tướng quân dưới thời Đinh Tiên Hoàng, được phong Phòng ngự sứ tiên phong tướng quân giữ cửa biển Đại Ác (Nam Định), sau là Tâm phúc tướng quân coi việc thị vệ^[1]. Mốc thời gian ở đây lệch: bài báo đặt việc ông giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân vào năm Canh Thìn (980), trong khi Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi nhà vua bị giết từ tháng 10 năm 979; còn Wikipedia tiếng Việt nói năm 968 ông cùng Phạm Hạp đưa hơn 2.000 người và ngựa về Hoa Lư theo Đinh Bộ Lĩnh^[1][2][3]. Bài này không xác định mốc nào là đúng.

Năm 980: đề nghị tôn Lê Hoàn

Sau khi Đinh Tiên Hoàng bị giết và Đinh Toàn lên ngôi lúc 6 tuổi, nhà Tống có ý xâm lược^[2]. Hai đoạn trích Toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục trong bài của Báo Hải Phòng kể rằng Thái hậu cử Lê Hoàn chiêu mộ dũng sĩ, còn Phạm Cự Lượng được cử làm đại tướng quân; khi triều đình bàn kế xuất quân, ông cùng các tướng vào thẳng nội phủ, đề nghị tôn Thập đạo tướng quân (Lê Hoàn) làm thiên tử trước khi xuất binh, quân sĩ đồng thanh hô "vạn tuế"^[1]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia viết tương tự: Đại tướng Phạm Cự Lạng đề nghị tôn Lê Hoàn thay Đinh Toàn, Thái hậu Dương Vân Nga và quân sĩ đều ủng hộ, rồi Lê Hoàn lên ngôi, lập nhà Tiền Lê^[2]. Wikipedia tiếng Việt nêu thêm rằng tháng 7 ông được Thái hậu phong đại tướng tiên phong, và đề nghị ấy diễn ra trước khi xuất quân ở cửa Đào Lâm; trang này cũng dẫn Ngô Thời Sĩ trong Việt sử tiêu án phê phán ông bằng câu hỏi vì sao lại tán thành "mưu gian"^[3].

Thời Tiền Lê

Các nguồn thống nhất rằng ông được Lê Hoàn tin dùng. Báo Hải Phòng ghi năm Tân Tỵ (981) ông cùng Lê Hoàn đánh thắng quân Tống, nhưng Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Wikipedia tiếng Việt đều không nêu vai trò cụ thể của ông trong chiến dịch này^[1][2][3]. Năm 982, ông đem quân đánh Chiêm Thành; Wikipedia cho biết đó là đáp lại việc vua Chiêm bắt giữ sứ giả Đại Cồ Việt^[1][3]. Năm 983, ông được giao khai sông từ Đồng Cổ đến Bà Hòa (Thanh Hóa), đắp đường bộ trên bờ, và theo Wikipedia còn chỉ huy đào cảng Đa Cái ở Hoan Châu^[3]; Báo Hải Phòng gọi con kênh này là tuyến đường thủy nội địa đầu tiên của nước ta, một nhận xét của bài báo cần kiểm chứng thêm^[1]. Khi Lê Hoàn xưng đế, ông được phong Thái úy; Báo Hải Phòng đặt việc này vào năm 986^[1]. VietnamPlus ghi rằng trong đền vua Lê ở Hoa Lư có bài vị ông và công chúa Lê Thị Phất Ngân^[4].

Cái chết và những chỗ lệch giữa các nguồn

Báo Hải Phòng nói sử sách không ghi rõ ngày mất; sách Ngự chế Việt sử tổng vịnh tập chỉ chép rằng năm Thiên Phúc thứ 6 ông được thăng Thái úy rồi mất, con số không khớp với năm 986 mà bài đưa ra cho việc phong Thái úy, và bài không giải thích chỗ này^[1]. Wikipedia tiếng Việt lại ghi ông mất ngày 12 tháng 9 năm Giáp Thân (tức 9/10/984) vì sốt rét ở Đồng Cổ, thọ 41 tuổi, và được an táng ở phía nam Bồ Sơn^[3]. Nếu năm mất là 984 thì mốc phong Thái úy năm 986 của Báo Hải Phòng không thể đúng, nên ít nhất một trong hai nguồn có sai lệch.

Thờ phụng

Báo Hải Phòng kể một giai thoại: vua Lý Thái Tông gặp nhiều án khó xử ở phủ Đô hộ, làm lễ cầu trời rồi mộng thấy sứ giả mang sắc phong Phạm Cự Lượng làm minh chủ xét xử; tỉnh dậy nhà vua phong ông tước vương hiệu Hoằng Thánh đại vương (sau đổi thành Hồng Thánh) và cho dựng đền ở phía tây cửa Nam thành, nay là đền ở phố Quốc Tử Giám, Hà Nội; bài không ghi năm của sự việc^[1]. Wikipedia tiếng Việt cho rằng đền ấy nay là đền Lương Sử trong khu Văn Miếu – Quốc Tử Giám, đồng thời liệt kê thêm nơi thờ ở Đồng Cổ, Đa Cái, Nghĩa Hưng (Nam Định cũ), Yên Khánh (Ninh Bình) và bốn di tích ở Thái Nguyên, nhưng phần này chưa được kiểm chứng bằng nguồn khác^[3].