Lễ cưới truyền thống của người Tày

Cưới xin trong đời sống người Tày

Người Tày hay chọn đầu xuân để lo chuyện dựng vợ gả chồng cho con. Theo Báo Cao Bằng, đám cưới truyền thống đi qua một chuỗi lễ: dạm hỏi, ăn hỏi, sêu tết, báo ngày cưới rồi đón dâu và đưa dâu. Người Tày gọi lễ cưới là "kin lẩu", gói trong hai ngày: nhà gái tiệc trước, nhà trai tiệc sau, còn tiền của, lợn gà, gạo rượu cho cả hai bữa phần lớn do nhà trai lo, hàm ý đền đáp công cha mẹ nuôi con gái khôn lớn^[1]. Trước khi định ngày, nhà trai đưa họ tên, năm sinh của cô gái nhờ thầy Tào xem duyên số^[2].

Quan lang và pả mẻ, hai người thay mặt hai họ

Việc giao thiệp giữa hai nhà do hai người đại diện đảm nhận. Phía nhà trai là quan lang. Báo Nhân Dân cho biết ở Lạng Sơn ông thay mặt dòng họ nhà trai lo từ việc mang trầu cau đi dạm hỏi, chuẩn bị sính lễ cho tới khi đón dâu; vì thế hai họ chọn người rất kỹ, ưu tiên bậc cao niên có uy tín, gia đình êm ấm, giỏi ứng khẩu thành thơ^[4]. Phía nhà gái là pả mẻ (pả me). Báo ảnh Dân tộc và Miền núi, kể về xã Tĩnh Bắc, cho biết đó là một phụ nữ lớn tuổi, có đức, biết hát văn, thay mặt cha mẹ cô dâu làm mọi nghi lễ; bà Hà Thị Hương ở đây đã làm pả me hơn 40 năm^[5]. Cùng đi có chú rể, hai phù rể, cha chồng và tốp 8 đến 10 thanh niên gánh lễ^[1].

Cổng nhà gái và cuộc đối đáp

Tới nhà gái, đoàn không vào thẳng được. Nhà gái có thể căng dây, đặt chổi chắn cửa, buộc con mèo trước nhà; quan lang phải đáp bằng lời thơ lịch sự, hợp tình hợp lý thì cửa mới mở^[1]. Ở Bình Gia (Lạng Sơn), hai em nhỏ chăng dây giữa đường làm vật thử thách, lời hát giải thích dây ấy dành cho việc đồng áng chứ không để cản khách^[4]. Ở Tĩnh Bắc còn có tục trải chiếu ngược, chặn cầu thang bằng những câu hát khó để nhà trai chứng tỏ chàng rể xứng đáng^[5].

Lễ vật và chiếc bánh dày

Đoàn gánh lễ mang sang nhiều thứ: lợn quay, gà, rượu, trầu cau, cá, túi hạt giống (đỗ, thóc, vừng), đường phên, túi "coóc mò" và mảnh vải đỏ "rằm khấư" tỏ lòng báo hiếu cha mẹ vợ, kèm 100 bánh chưng và 400 bánh dày nhỏ^[1].

Trong đó bánh dày là thứ bắt buộc. Bà Nông Tuyết Loan ở Thạch An (Cao Bằng) cho biết nhà gái nơi bà thường đòi 120 bánh nhỏ, chia cho họ hàng thân bên nhà gái mỗi nhà một cặp; khi vợ chồng trẻ có con, những người nhận bánh mang chân giò hoặc gà sống cùng 12 bơ gạo nếp tới thăm cháu ở cữ. Phụ nữ trong họ tới nhà chú rể giã bánh vài hôm trước cưới, nhân vừng đen trộn đường mật hoặc đỗ xanh. Cặp "bánh mẹ" (péng me) to nhất không nhân, một mặt nhuộm đỏ tím bằng nước quả mồng tơi, mặt kia viết chữ "phúc" hoặc "hỷ", đặt lên bàn thờ tổ tiên cầu may mắn, sức khỏe cho đôi vợ chồng. Ở xã Quang Minh (Bắc Quang, Hà Giang cũ), lễ vật được đưa sang nhà gái từ một ngày trước, gọi là "Đam lệ"^[2].

Cô dâu rời nhà cha mẹ

Của hồi môn của cô gái Tày xếp trong rương gỗ có chân, chủ yếu là vải vóc, chăn màn tự dệt và trang sức bạc, vàng, kèm quà biếu nhà chồng và một gánh lễ dâng bàn thờ. Khi cô ra cửa, người ta trải hai tấm vải trắng và đen từ trước bàn thờ ra cửa, cô bước lên và không được ngoái nhìn lại; về nhà trai, đôi vợ chồng báo tổ tiên họ nội và uống chén rượu thề trăm năm^[1].

Ở Cao Bằng, cô dâu còn đội nón lá ngay lúc bước khỏi cửa, do anh em trai ruột hoặc họ hàng gần đội. Theo quan niệm của người Tày, gái đã gả đi thì khi về nhà mẹ đẻ chỉ như "khách"; trường hợp ở rể hoặc ở hai bên thì cô không đội nón, ngụ ý đôi vợ chồng thuộc về cả hai nhà. Cha, chú hay bác ruột đi giày mới cho cô, hàm ý từ nay con gái phải tự vững bước^[3].

Lời hát trong đám cưới

Hát Quan Lang thường chia ba chặng: đón (nhà trai xin dâu), nộp (nhà gái trao dâu) và đưa (nhà trai đưa dâu về), với các phần trải chiếu, mời rượu, mời trầu, trình tổ, mời cơm, bái tổ, nộp rể nộp dâu. Một nhà nghiên cứu ở Lạng Sơn được Báo Nhân Dân dẫn lời cho rằng hát Quan Lang không để biểu diễn mà để nối con người với nhau và với thế giới tâm linh; người địa phương có câu rằng thiếu hát Quan Lang thì chưa thành đám cưới Tày, đủ thấy vị trí của nó^[4]. Ở Tĩnh Bắc, pả me còn hát bài "thắng lùa" dặn cô dâu cách làm ăn, cư xử nơi nhà chồng^[5]. Sau phần lễ, thanh niên hát lượn, chơi "lày cỏ" (thua thì uống rượu) đến sáng^[1].

Thay đổi hiện nay

Ở Tĩnh Bắc, vai trò pả me nay đã giản lược, chỉ còn hát văn trong vài nghi lễ chính^[5]. Huyện Bình Gia phục dựng hát Quan Lang để truyền lại và làm điểm nhấn du lịch^[4]. Nhiều gia đình gần đây lại quay về với tục chia bánh dày cho khách dự cưới, dù số lượng có thể chỉ mang tính tượng trưng^[2]; còn chiếc nón lá của cô dâu Cao Bằng vẫn có mặt cả với váy cưới hiện đại^[3].