Từ ngữ Nam Bộ đi vào tiếng Việt toàn dân: số liệu, biến đổi nghĩa và thái độ ngôn ngữ

Phương ngữ và hiện tượng "thâm nhập"

Nhóm tác giả ở Viện Ngôn ngữ học theo định nghĩa của Hoàng Thị Châu: phương ngữ là cách ngôn ngữ toàn dân biểu hiện ở một địa phương cụ thể, với những nét khác so với ngôn ngữ toàn dân hay với một phương ngữ khác. "Thâm nhập" nghĩa là một đơn vị từ vựng vượt khỏi phạm vi vùng miền để được dùng trong cộng đồng rộng hơn, thường kèm điều chỉnh nghĩa^[1]. Hai bài năm 2025 của nhóm nằm trong đề tài về sự thâm nhập của tiếng địa phương miền Nam vào ngôn ngữ toàn dân từ năm 1975 đến nay^[1][2].

Để lập danh sách, nhóm thu thập từ ngữ trong báo chí chính thống, tác phẩm văn học, biển hiệu quảng cáo, truyền thông và mạng xã hội, rồi đối chiếu với Từ điển từ ngữ Nam Bộ của Huỳnh Công Tín (2007). Kết quả là 413 từ ngữ Nam Bộ đã thâm nhập vào vốn từ toàn dân^[1].

Ba số phận về nghĩa

Giữ nguyên nghĩa: 219 trên 413 từ (53%). Đây chủ yếu là tên sự vật chỉ có ở Nam Bộ như kênh rạch, lung, xẻo, bưng, biền, giồng, đìa, cầu khỉ, xuồng ba lá, hủ tiếu, mắm cá linh, chôm chôm; hoặc những cặp từ song song với từ miền Bắc như ba, má; khoai mì; dưa leo; khổ qua; bắp; heo. Nhóm tác giả giải thích rằng từ chỉ cái mà tiếng toàn dân còn thiếu thì dễ vào hệ thống và ít đổi nghĩa; ngoài ra có những từ chỉ đổi cách phát âm, như "dzữ", "dzô" thành "dữ", "dô"^[1].

Mở rộng nghĩa hoặc sắc thái: 118 từ (28,6%). "Mệt" ở Nam Bộ còn chỉ trạng thái khó chịu, phiền, không muốn tiếp tục, và nghĩa ấy được người nói trong cả nước dùng như "Mệt ghê!"; "ngon" mở rộng thành "tốt, thuận lợi, chất lượng" (một chiếc xe ngon, một kèo ngon)^[1].

Thu hẹp nghĩa hoặc sắc thái: 76 từ (18,7%). "Chảnh" ở Nam Bộ có thể chê (kiêu căng), có thể khen (sang chảnh) hoặc đùa thân mật, nhưng trong tiếng toàn dân chủ yếu còn nghĩa phê phán nhẹ; "dễ thương" từng khen cả ngoại hình lẫn tính cách, nay thiên về ngoại hình; "bậy" mất nghĩa đùa vui, chỉ còn nghĩa tục, không đúng đắn. Theo nhóm tác giả, người tiếp nhận thường giữ tầng nghĩa cơ bản, trung tính và tránh chuyển nghĩa cảm tính, nên nhiều từ chỉ còn ở mức khẩu ngữ^[1]. Ranh giới giữa các nhóm không tuyệt đối: "khùng" được bài xếp ở cả nhóm mở rộng (sắc thái thân mật, đùa vui) lẫn nhóm thu hẹp^[1].

Từ phim ảnh đến Facebook

Theo bài, các từ này thâm nhập chủ yếu qua phim, nhạc trẻ và mạng xã hội như Facebook, TikTok, livestream, meme, cùng việc giao lưu giữa các vùng ngày càng rộng^[1]. Một khảo sát khác của nhóm hỏi 60 người sống ở miền Bắc (30 nam, 30 nữ; 15 người học phổ thông, 35 cao đẳng, đại học, 10 sau đại học) về năm nhóm từ miền Nam xuất hiện trên Facebook, trên thang năm mức ở bốn tiêu chí thích, dễ hiểu, hấp dẫn, gần gũi^[2].

Kết quả nhìn chung thiên về tích cực. Nhóm từ có thêm nghĩa mới được chấm cao nhất (trung bình 3,08 đến 3,65). Nhóm từ biến âm rất dễ hiểu (4,65) nhưng ít gần gũi (2,36). Nhóm từ đặc địa phương và nhóm tên sự vật chỉ có ở miền Nam bị hiểu ít nhất (2,08 và 2,00), song vẫn được chấm quanh mức trung bình về độ hấp dẫn, gần gũi. Phần tóm tắt cho biết nam giới có thái độ tích cực hơn nữ giới, còn người lớn tuổi và học vấn cao hiểu rõ hơn nhưng đánh giá ít thiện cảm hơn^[2]. Mẫu chỉ gồm 60 người nên đây là chỉ báo sơ bộ.

Giọng nói: một mẫu nhỏ

Về ngữ âm, Huỳnh Thị Hồng Hạnh nghe mười phát thanh viên của chương trình "Sài Gòn buổi sáng" (Đài Tiếng nói nhân dân TP.HCM, hai tháng đầu năm 2012). Tất cả đều phát âm s, tr, r bằng âm quặt lưỡi, được tác giả gọi là đặc trưng của tiếng Sài Gòn; phụ âm v lúc là [v], lúc là [j] hay [bj]; và chỉ một người phát âm đủ sáu thanh, còn lại nhập thanh hỏi với thanh ngã nên chỉ có năm thanh^[3]. Tác giả kết luận giọng đọc vừa mang nét Nam Bộ vừa gần chính âm, vì phát thanh cần rõ ràng và người ở TP.HCM đến từ mọi miền^[3]. Mẫu này nhỏ và thuộc ngôn ngữ phát thanh, không đại diện cho mọi cách nói của Nam Bộ.