Chữ Khmer và kinh lá buông của người Khmer Nam Bộ

Chữ viết dựa trên tự dạng Sanskrit

Chữ Khmer của người Khmer Nam Bộ có lịch sử khoảng một nghìn năm, xây dựng trên tự dạng Sanskrit. Một bài viết năm 2021 đánh giá hệ chữ này đủ khả năng dùng ở hầu hết lĩnh vực đời sống^[4]. Tiếng nói của người Khmer thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer^[5]. Việc học chữ gắn chặt với ngôi chùa Phật giáo Nam tông: con trai lớn lên thường được cha mẹ gửi vào chùa tu từ ba đến năm năm, học kinh Phật và học chữ Khmer ở trường chùa^[5]. Ngày nay chữ Khmer được dạy theo ba hướng: trường phổ thông do ngành giáo dục quản lý, trường chùa do các vị sư tự quản và các trường dân lập^[4].

Kinh lá buông, kho thư tịch chữ Khmer

Loại thư tịch nổi bật nhất là kinh lá buông, tiếng Khmer gọi là satra (hay satra slất rịt), chép bằng chữ Khmer cổ hoặc chữ Pali trên lá cây buông^[1][3]. Niên đại của loại thư tịch này được nêu rất khác nhau. Một bài trên Tạp chí Công Thương cho rằng kinh lá buông xuất hiện khoảng thế kỷ XIII hoặc sớm hơn, dựa trên ghi chép của sứ thần Châu Đạt Quan về kinh sách viết trên lá ở Chân Lạp. Còn VietnamPlus, dẫn Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, lại viết rằng kinh lá buông xuất hiện từ thế kỷ XIX^[1][2].

Cách làm kinh rất công phu. Theo Tạp chí Công Thương, lá buông được chọn, ép, phơi rồi cắt thành những mảnh dài khoảng 60 cm, rộng 6 cm; người viết dùng mũi sắt nhọn khắc từng chữ, thoa mực cho thấm vào nét khắc, lau sạch rồi đóng thành tập^[1]. VietnamPlus ghi mỗi bộ kinh có từ bốn đến mười cuốn, mỗi cuốn 20–60 lá, mỗi mặt lá năm dòng với khoảng 150 chữ. Một nghệ nhân chỉ khắc được hai đến năm lá mỗi ngày, và chỉ cần sai nét là phải bỏ cả lá^[2].

Nội dung của satra

Kinh lá buông không chỉ chép kinh Phật. Tạp chí Quản lý nhà nước chia các văn bản satra thành ba nhóm. Nhóm thứ nhất là kinh Phật và các truyện về cuộc đời Đức Phật. Nhóm thứ hai ghi văn hóa truyền thống: truyện kể, lời giáo huấn dành cho nam hay nữ, truyện về các trò chơi dân gian, thuốc gia truyền. Nhóm thứ ba là những bài hướng dẫn học tiếng Pali, như ngữ pháp và ngữ căn Pali, có giá trị đối với việc dạy và học tiếng Khmer hiện nay^[3]. Tạp chí Công Thương cũng liệt kê thơ ca, sử thi, triết học, ngữ pháp, lịch pháp, cúng tế và y học trong nội dung của loại sách này; kinh thường chỉ được mở ra đọc vào các dịp lớn như Tết Chol Chnam Thmay hay lễ Phật Đản^[1].

Hiện trạng và bảo tồn

Theo VietnamPlus năm 2021, ở An Giang còn hơn 100 bộ kinh lá buông ở 30 trong 65 chùa Khmer thuộc hai huyện Tri Tôn và Tịnh Biên (cách gọi trước 2025). Chùa Xvay Ton được Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam xác lập năm 2006 là nơi giữ nhiều kinh lá nhất. Năm 2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận "Tri thức và kỹ thuật viết chữ trên lá buông của người Khmer" là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đề án của tỉnh An Giang giai đoạn 2022–2026 đặt mục tiêu tư liệu hóa, số hóa kinh lá, xác định chữ trên lá là Pali cổ hay Khmer cổ; giai đoạn sau dự kiến lập hồ sơ đề nghị ghi danh vào chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương của UNESCO. Bài báo cũng nêu lo ngại: cây buông ngày càng khan hiếm, một vị trụ trì cho biết phải tìm mua lá từ rừng bên Campuchia, và hiện chỉ còn Hòa thượng Chau Ty biết khắc kinh bằng chữ Khmer cổ, chữ Pali trên lá^[2].

Ngoài kinh lá, việc dạy chữ Khmer nói chung vẫn gặp khó. Bài trên VnBusiness (2021) ghi nhận nhiều người Khmer chỉ nghe, nói được mà không đọc được chữ của dân tộc mình; số biết chữ chủ yếu là những người từng tu học trong chùa. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đưa tiếng Khmer vào chương trình các trường tiểu học và trường phổ thông dân tộc nội trú, biên soạn sách giáo khoa bằng chữ Khmer. Tại Kiên Giang, từ năm 2014 đã tổ chức năm kỳ thi tốt nghiệp Pali, kinh luật giới và chữ Khmer với 892 thí sinh; Học viện Phật giáo Nam tông Khmer được thành lập ở Cần Thơ từ năm 2016^[4].