Đền thờ Lê Hoàn (làng Trung Lập, Xuân Lập, Thanh Hóa)

Vị trí và người được thờ

Đền thờ Lê Hoàn nằm ở cuối làng Trung Lập, xã Xuân Lập, huyện Thọ Xuân (cũ), tỉnh Thanh Hóa^[1]. Đây là nơi thờ Lê Hoàn (Lê Đại Hành, 941–1005), vua đầu tiên của nhà Tiền Lê. Theo các bài báo về di tích, ông sinh năm Tân Sửu (941) trong một gia đình nông dân nghèo, cha là Lê Mịch, mẹ là Đặng Thị; sau khi theo Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân và giữ chức Thập đạo tướng quân, ông được tôn lên ngôi năm 980, đặt niên hiệu Thiên Phúc^[1][2]. VnExpress dẫn Đại Việt sử ký toàn thư rằng ông mất năm Ất Tỵ (1005) tại điện Trường Xuân ở Hoa Lư và được chôn ở Sơn Lăng, châu Trường Yên^[1].

Ngôi đền qua các thời kỳ

Theo VnExpress, sau khi vua mất, dân làng Trung Lập dựng một ngôi miếu nhỏ bằng tre lá ngay trên mảnh đất mẹ con vua từng ở; thời Lý Thái Tổ miếu được dựng lại, và đến thời Hồng Đức (vua Lê Thánh Tông, 1460–1497) đền được xây với quy mô như hiện nay^[1]. Hai mốc đầu là thông tin truyền lại, bài báo không dẫn văn bản; chứng cứ cụ thể hơn là hai tấm bia thế kỷ XVII còn trong khuôn viên. Bia dựng năm Hoàng Định thứ 2 (1602) ghi việc năm Hồng Đức thứ 15 (1484) vua Lê Thánh Tông cấp cho làng Trung Lập 67 mẫu ruộng để lo việc thờ cúng; bia dựng năm Vĩnh Tộ thứ 8 (1626) nhân dịp trùng tu đền, kể truyền thuyết bà Đặng Thị mộng thấy hoa sen rồi sinh ra vua và chép các chiến công phá Tống, bình Chiêm^[1]. Di tích còn 14 đạo sắc phong của các đời vua từ 1674 đến 1887 và 6 đạo lệnh chỉ của các chúa Trịnh^[2]. Báo chí gọi đây là ngôi đền cổ nhất xứ Thanh^[1][2], một nhận định không kèm tiêu chí so sánh.

Kiến trúc và quần thể di tích

Báo Văn hóa cho biết khu di tích gồm nền Sinh thánh, lăng Quốc mẫu, lăng Hoàng Khảo và lăng mộ Lê Đột^[3]. Đền chính theo kiểu chữ Công, gồm ba tòa liền nhau là tiền đường, trung đường và hậu cung^[1][2]; bài của Báo Văn hóa ghi chính điện có 13 gian^[3]. Công trình làm bằng gỗ lim, hệ vì kèo gồm giá chiêng, chồng rường, con nhị và kèo góc theo lối dầm đỡ chống nóc, kết hợp các mảng chạm thủng, chạm nổi, chạm bong^[1][2]. Ở hậu điện, cạnh tượng đồng Lê Hoàn là nơi thờ thái hậu Đặng Thị, Trường Hưng vương Lê Mịch, vua Lê Long Đĩnh và, ở gian chái phía tây, thái hậu Dương Vân Nga; tiền đường và trung đường thờ người trong hoàng tộc cùng quan văn võ^[1].

Cổ vật và những điều còn là tương truyền

Đền giữ một đôi đũa thử độc bằng hợp kim màu bạc cùng ba chén bạc, được cho là của nhà vua. Phó chủ tịch xã Xuân Lập nói với VnExpress rằng không có tài liệu ghi cụ thể nên chưa rõ chất liệu, niên đại hay cách dùng^[1]. Một chiếc đĩa đá trắng đường kính gần nửa mét, dân làng gọi là "đĩa ngọc", khắc chìm hai dấu triện và câu chữ Hán "Giang Nam nhất phiến tuyết, trác khí vạn niên trân"; tương truyền năm Canh Dần (990) vua Tống sai Tống Cảo sang phong cho vua Lê và tặng đĩa này^[1]. Bài của TTXVN cũng gọi đây là chiếc đĩa đá "tương truyền" do vua Tống tặng^[2]. Vì lo mất cắp, đĩa và một số cổ vật được cất ở trụ sở UBND xã^[1]. Những mô tả này chưa có văn bản đối chiếu, nên đọc như truyền khẩu địa phương.

Lễ hội

Lễ hội đền thờ Lê Hoàn tổ chức ở làng Trung Lập. VnExpress và Báo Văn hóa ghi thời gian là ngày 7–9 tháng Ba âm lịch^[1][3]; bản tin khai hội năm 2024 ghi lễ chính ngày 8 tháng Ba âm lịch (16/4/2024)^[4], ngày được lấy làm ngày mất của vua (8-3 năm Ất Tỵ)^[5]. Ngày 6/3/2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa lễ hội vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[5]. Phần lễ có rước kiệu, dâng hương, đọc chúc văn; phần hội dựng lại trại binh thời Lê, diễn tích vua cày ruộng vào đầu xuân Đinh Hợi (987), thi cỗ chay tiến vua, làm bánh lá răng bừa, bánh chưng nung (nấu trong chum khoảng 50 giờ), cùng các trò Xuân Phả, Pồn Pông, bài điếm và cồng chiêng^[5][6].

Xếp hạng và bảo tồn

Đền được công nhận di tích cấp quốc gia năm 1990 và được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt cuối năm 2018; lễ đón bằng công nhận gắn với lễ hội năm 2019^[2][3]. Theo bài đăng tháng 9/2025 trên Báo Văn hóa, Chủ tịch UBND xã Xuân Lập cho biết nhiều hạng mục đã xuống cấp, xã đang xin chủ trương một dự án tu bổ khoảng 25 tỉ đồng, dự kiến thực hiện giai đoạn 2025–2027 bằng vốn ngân sách tỉnh, ngân sách xã và xã hội hóa^[3]. Bài này chưa kiểm được dự án đã được duyệt hay triển khai chưa.

Những điểm nguồn còn lệch

Tuổi thọ của Lê Hoàn được ghi là 65 theo Toàn thư mà VnExpress dẫn^[1], còn diễn văn tại lễ hội năm 2024 nói ông thọ 64 tuổi^[4]. Các bài đều xếp quê ông ở làng Trung Lập, Ái Châu xưa^[2][4]; chưa có nguồn nào trong bài này nêu ý kiến khác về nơi sinh.