Thiền sư Vạn Hạnh (khoảng 938–1018) và những lời sấm buổi Lê – Lý

Xuất thân và việc tu học

Thiền sư Vạn Hạnh là người châu Cổ Pháp (nay thuộc Từ Sơn, Bắc Ninh), họ Nguyễn, gia đình đời đời thờ Phật^[1][2]. Báo Pháp luật Việt Nam năm 2021 ghi ông sinh khoảng năm 938, học khắp ba giáo (Nho, Đạo, Phật) và theo pháp môn Tổng trì tam ma địa^[2]. Theo Thiền uyển tập anh mà bài năm 2016 trích lại, năm 21 tuổi ông xuất gia cùng Định Huệ, thờ Thiền Ông ở chùa Lục Tổ làm thầy; thầy mất, ông chuyên tập pháp môn nói trên, và lời ông nói ra bấy giờ thiên hạ đều cho là phù sấm^[1]. Hai bài báo cùng một tờ lại nêu khác nhau về nơi học: chùa Lục Tổ^[1] hoặc chùa Kim Đài ở Từ Sơn^[2]. Về dòng thiền, bài năm 2021 xếp ông vào phái Tì-ni-đa-lưu-chi, đời thứ 7^[2], còn Wikipedia tiếng Việt ghi đời thứ 12^[5].

Với vua Lê Đại Hành

Theo Thiền uyển tập anh, vua Lê Đại Hành kính trọng ông. Khi quân Tống sang năm 981, nhà vua cho mời ông hỏi việc thắng bại và ông đáp rằng giặc sẽ lui trong 37 ngày; năm 982, khi việc đánh Chiêm Thành chưa được quyết, ông khuyên vua mau cất quân kẻo lỡ cơ hội^[1]. Cùng bài kể một viên quan ghét ông, muốn mưu hại, nhưng ông đưa cho người ấy một bài thơ chiết tự khiến y sợ mà bỏ ý định^[1]. Đây là những chuyện kể theo lối tiên tri của thư tịch Phật giáo, không có nguồn đối chiếu trong các bài đã đọc.

Lý Công Uẩn và những lời sấm

Theo các bài đọc, Lý Công Uẩn được mẹ gửi đến chùa Lục Tổ nhờ thiền sư Lý Khánh Văn nuôi dạy, và Vạn Hạnh sớm nhận ra đứa trẻ không phải người thường^[1][3]. Báo Nhân Dân năm 2004 còn ghi một truyền thuyết cho rằng Công Uẩn là con của Vạn Hạnh, nhưng chỉ nêu như lời truyền, không kèm chứng cứ^[4]. Khi Lê Long Đĩnh thất đức, ở Cổ Pháp xuất hiện những điềm lạ: con chó trắng có hai chữ "thiên tử" trên lưng, cây bị sét đánh hiện bài sấm có câu chiết tự chữ Lê rụng, chữ Lý nên^[1][2]. Theo Toàn thư mà bài năm 2016 dẫn, ông giải bài sấm, nói với Công Uẩn rằng trong những người họ Lý không ai hơn Thân vệ, nhân từ, được lòng dân, lại nắm binh quyền; Công Uẩn sợ lời ấy lộ nên đem ông giấu ở Tiêu Sơn^[1][4]. Bài năm 2021 viết rằng ông dùng các sấm ngữ truyền khẩu để báo trước việc nhà Lý thay nhà Lê^[2]. Sử gia Ngô Sĩ Liên nhận xét ông có tri thức vượt người thường khi thấy vết sét mà đoán được thời thế đổi thay^[1]. Những chi tiết sấm ký này gắn chặt với chính trị đương thời, nên bài ghi nhận chúng như lời kể của sử cũ và thư tịch Phật giáo, không coi là sự kiện đã xác nhận.

Sau khi nhà Lý lập

Hai bài báo mô tả vai trò của ông sau năm 1009 không giống nhau. Tạp chí Nghiên cứu Phật học cho rằng Lý Thái Tổ đặt Tăng ban bên cạnh Văn ban, Võ ban và Thái giám ban, trong đó Vạn Hạnh được sắc phong Quốc sư^[3]. Báo Pháp luật Việt Nam năm 2021 lại viết rằng sau khi đưa Công Uẩn lên ngôi, ông về ở ẩn tu hành, không tham gia chính trị, nhưng khi nhà vua cần vẫn tư vấn chính sự và không hưởng quyền lợi nào^[2]. Về sau vua Lý Nhân Tông (1072–1127) làm bài kệ truy tán ông, nhắc quê hương Cổ Pháp và gọi ông là người chống gậy thiền trấn giữ kinh đô^[1][2].

Viên tịch và bài kệ

Theo bài năm 2021, ngày rằm tháng Năm năm Thuận Thiên thứ 9 (30/6/1018), ông gọi đồ chúng đến dặn dò, đọc bài kệ rồi thị tịch; bài kệ này được chép trong Thiền uyển tập anh (1337) với nhan đề "Thị đệ tử" do người sau đặt. Nội dung nói về lẽ vô thường: thân người như bóng chớp, có rồi không; cây cối xuân tươi thu úa; thịnh suy cũng như giọt sương trên ngọn cỏ, nên đừng sợ hãi^[2]. Wikipedia tiếng Việt cũng ghi ông mất năm 1018 tại chùa Lục Tổ và được thờ xá-lợi ở chùa Tiêu Sơn^[5].

Những điểm nguồn còn lệch

Năm mất được ghi là 1018^[2][5], nhưng đoạn dẫn nhập của bài năm 2016 ghi thọ từ 938 đến 1025^[1]. Chùa của Thiền Ông cũng được gọi là Lục Tổ, Kim Đài hay Song Lâm (làng Phù Ninh) tùy bài^[1][2]. Đời thứ trong dòng Tì-ni-đa-lưu-chi lệch nhau như đã nêu, và vai trò chính trị sau năm 1009 cũng được kể theo hai hướng khác nhau.