Trần Lãm (Trần Minh Công): sứ quân Bố Hải Khẩu và Đinh Bộ Lĩnh

Bố Hải Khẩu trong danh sách sứ quân

Theo bản dịch Đại Việt sử ký toàn thư của Mạc Bảo Thần, năm Bính Dần (966) Nam Tấn vương mất, các hào kiệt đua nhau chiếm giữ quận ấp, tự làm chúa một vùng; trong mười hai sứ quân có Trần Lãm, xưng là Trần Minh Công, giữ cửa biển Bố Hải^[1]. Phần chú thích của bản dịch cho biết theo sổ tỉnh Nam Định, xã Kỳ Bố, huyện Vũ Tiên, phủ Kiến Xương là nơi Trần Lãm đóng binh, và thời ấy nơi này còn là cửa biển^[1]. Wikipedia tiếng Việt viết rằng vùng Bố Hải Khẩu về sau do phù sa bồi thành đất liền, dấu tích nay thuộc "kẻ Bo" ở thành phố Thái Bình cũ, và cho biết vùng cửa biển ấy nay thuộc các phường Thái Bình, Trà Lý, Trần Lãm của tỉnh Hưng Yên^[4].

Cũng trong chú thích đó, Khâm định Việt sử thông giám cương mục nhận xét rằng sử cũ chép mười hai sứ quân nổi lên sau khi Nam Tấn vương mất, nhưng xét ra Minh Công dấy binh trước khi Ngô Xương Văn lấy lại ngôi, nên các sứ quân không nổi lên cùng một lúc; vì sử cũ không rõ ngày tháng nên chép gộp vào một đoạn^[1].

Quan hệ với Đinh Bộ Lĩnh

Toàn thư chép trong mục năm Đinh Mão (967): khi trong nước không có chủ, Đinh Bộ Lĩnh nghe Trần Minh Công có đức mà không có con, bèn cùng con là Đinh Liễn sang nương tựa. Minh Công thấy ông khôi ngô, có độ lượng nên nhận làm con nuôi, giao cầm quân đánh các tay anh hùng khác và đều thắng; Phạm Phòng Át đem quân về hàng. Khi Minh Công mất, hơn năm trăm con em họ Ngô ở sông Đỗ Động kéo quân đến đánh nhưng bị người địa phương đẩy lui ở Ô Man; Bộ Lĩnh bèn đánh các bộ lạc ở sông và ở động, đâu cũng hàng phục^[1].

Bài của Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Ninh Bình trên Báo Ninh Bình kể gần giống, nhưng đặt việc này sau năm 951, khi lực lượng của Đinh Bộ Lĩnh đã mạnh. Bài viết cho rằng sau khi Trần Lãm mất, Bộ Lĩnh thay chỉ huy quân của ông, nhận thấy Bố Hải Khẩu là đồng bằng, bất lợi khi đánh và giữ, nên đưa quân về Hoa Lư. Bài coi Trần Lãm là sứ quân đầu tiên được Bộ Lĩnh thu phục; sau đó Phạm Phòng Át ở Kim Động và Lã Đường ở Văn Giang cũng theo về^[2]. Như vậy hai nguồn lệch nhau về thời điểm: Toàn thư gộp vào năm 967, còn bài báo xếp sớm hơn, gần với nhận xét của Cương mục rằng Minh Công khởi binh từ trước.

Chuyện thần phả và truyền khẩu

Wikipedia tiếng Việt thêm nhiều chi tiết lấy từ thần phả, thần tích và báo địa phương. Theo đó Trần Lãm sinh ngày 27 tháng 9 năm 888 và mất ngày 14 tháng 11 năm 967, cha là Trần Công Đức, mẹ là Lâm Thị. Ông bỏ tiền mua ruộng khai khẩn, tụ họp người và dựng thành Kỳ Bố; Đinh Bộ Lĩnh được giao đắp gò, lập căn cứ thủy quân ở Lạc Đạo, và Lê Hoàn, Lưu Ngữ cũng theo về^[4]. Bài này còn nêu phế tích tường thành đất ở cánh đồng Nội Phủ, dài khoảng 700–800 m, rộng 500–600 m, và các tướng người địa phương từng đánh nhau với sứ quân Phạm Bạch Hổ ở Đằng Châu^[4]. Đây là tư liệu địa phương, không có trong Toàn thư.

Chính Wikipedia cũng nêu giả thuyết con gái ông là Trần Nương sau thành vợ Đinh Bộ Lĩnh, rồi lưu ý cần xem xét vì sử sách chép Bộ Lĩnh là con nuôi^[4]. Bài viết ấy cũng ghi hai người em là Trần Thăng, làm phò mã nhà Đinh, và Trần Nguyên Thái. Wikipedia dẫn Toàn thư rằng năm Thái Bình thứ 7 (976) Trần Nguyên Thái được cử sang Tống đáp lễ, và cho rằng đó có thể là tên khác của Trần Thăng^[4].

Đền Xám và các nơi thờ

Đền Xám (còn gọi đình Xám, đình Hát) ở thôn Lạc Đạo, xã Hồng Quang, huyện Nam Trực (Nam Định cũ) thờ "Phụ dực quốc chính Thượng tướng quân Trần Minh Công", tên thật là Trần Lãm. Theo Báo Nhân Dân, đền được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 152/QĐ-TTg ngày 17/1/2025, có các lớp kiến trúc từ thời Mạc (thế kỷ XVI) đến thời Nguyễn, và có lễ hội ngày 17–19 tháng Tám âm lịch^[3]. Wikipedia ghi ngọc phả "Sứ quân ở Bố Hải Khẩu Trần Minh Công" do tiến sĩ Lê Tung viết năm 1487 hiện lưu ở đền Xám^[4].

Ở vùng cũ của ông, Wikipedia liệt kê ông được thờ làm thành hoàng ở đình Bo (làng Kỳ Bá), đình Cự Lộng, đình Lạc Đạo thuộc phường Trần Lãm và miếu Vua Lãm ở phường Thái Bình, tức vùng Hưng Yên ngày nay; phường Trần Lãm mang tên ông^[4]. Cùng bài còn kể nhiều nơi thờ khác ở Ninh Bình và Hải Phòng. Các nơi thờ này đều lấy từ Wikipedia, chưa đối chiếu với nguồn thứ hai.