Dương Vân Nga: hoàng hậu hai triều Đinh – Tiền Lê

Thân thế

Dương Vân Nga là hoàng hậu của Đinh Tiên Hoàng, sau là hoàng hậu của Lê Đại Hành; sử sách chưa ghi năm sinh, và các bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho biết bà mất năm 1000^[1][2]. Về nguồn gốc, bài tổng hợp dựa trên Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam ghi bà là người Ái Châu (Thanh Hóa), con gái một nha tướng của Dương Đình Nghệ^[1]. Bài khác của bảo tàng, dẫn sách Võ tướng Thanh Hóa trong lịch sử dân tộc và gia phả họ Dương, lại cho rằng bà là con của Dương Nhị Kha và cháu của Dương Tam Kha^[2]. Hai cách ghi này khác nhau, bài không chọn một cách.

Năm 979: biến cố ở Hoa Lư

Theo sử sách được các bài dẫn lại, năm 979 Đinh Tiên Hoàng và con trai cả là Đinh Liễn bị hoạn quan Đỗ Thích ám hại. Các quan rước Vệ Vương Đinh Toàn, khi ấy khoảng sáu tuổi, lên ngôi, Dương Vân Nga trở thành Hoàng Thái hậu; Thập đạo tướng quân Lê Hoàn tự xưng Phó vương, đứng ra nhiếp chính^[1][2]. Các đại thần Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Phạm Hạp thấy quyền lực rơi vào tay Lê Hoàn, lại nghi bà và Lê Hoàn tư thông nên cử binh đánh; Lê Hoàn dẹp được cuộc binh biến; hai bài ghi số phận ba đại thần không giống nhau: một bài ghi Đinh Điền bị chém tại trận, Nguyễn Bặc bị giải về kinh, Phạm Hạp bị bắt, bài kia ghi cả ba đều bị giết^[1][2]. Ngoài việc Đỗ Thích là thủ phạm theo chính sử, bài của bảo tàng cho biết nhiều nhà nghiên cứu gần đây đưa ra giả thuyết khác, cho rằng thủ phạm là Lê Hoàn với sự hậu thuẫn của Dương Vân Nga; đây là giả thuyết, bài không đưa ra kết luận^[2].

Năm 980: nhường ngôi cho Lê Hoàn

Khi quân Tống chuẩn bị tiến đánh, theo Đại Việt sử ký toàn thư (qua lời dẫn của bảo tàng), Thái hậu sai Lê Hoàn chọn dũng sĩ chống giặc, còn tướng Phạm Cự Lạng cùng các tướng đề nghị tôn Lê Hoàn làm thiên tử trước khi xuất quân; Thái hậu thấy mọi người vui lòng bèn sai lấy áo long cổn khoác cho Lê Hoàn, mời lên ngôi^[1]. Năm 980 Lê Hoàn lên ngôi, hiệu Lê Đại Hành; năm 982 ông lập bà làm Đại Thắng Minh Hoàng hậu^[1].

Sử xưa phê phán, sử nay cảm thông

Các sử gia phong kiến phê phán nặng nề. Ngô Thì Sĩ cho rằng người cướp ngôi Vệ Vương là Dương hậu chứ không phải Lê Hoàn; Ngô Sĩ Liên chỉ trích việc Lê Hoàn lập vợ vua Đinh làm hoàng hậu là "thông dâm", mất cả lòng biết hổ thẹn^[1][2]. Các bài của bảo tàng nêu quan điểm ngược lại của nhiều nhà nghiên cứu hiện đại: trước nguy cơ xâm lược của nhà Tống, bà đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích dòng tộc khi chọn một thống soái dày dạn trận mạc^[1]. Hoàng Xuân Hãn, trong lời dẫn của bảo tàng, cho rằng sử gia nho giáo xưa không hiểu rằng thời Đinh – Tiền Lê đạo Nho chưa thấm sâu vào dân, bằng chứng là dân vẫn lập đền thờ vua Đinh, vua Lê và không quên bà^[2]. Bài của bảo tàng cũng kể một số chi tiết dân gian về tình cảm giữa hai người, nhưng đây là tương truyền và chưa kiểm chứng^[3].

Dấu tích ở Hoa Lư

Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa cho biết trong đền vua Lê ở Hoa Lư, hậu cung đặt tượng Lê Đại Hành ở giữa, tượng Thái hậu Dương Vân Nga ở bên trái và tượng Khải Minh Vương Lê Long Đĩnh ở bên phải; những năm cuối đời, Thái hậu xuất gia tu hành ở động Am Tiên, cách cửa Đông đền Đinh khoảng 400 m^[4]. Một bài của bảo tàng kể tượng bà tương truyền từng thờ ở đền vua Đinh rồi được rước sang đền vua Lê thời Hậu Lê nhưng vẫn quay mặt về phía đền vua Đinh^[2].