Kênh Nhà Lê (Ninh Bình – Thanh Hóa – Nghệ An – Hà Tĩnh): tuyến thủy đạo khởi đào từ năm 983

Một hệ thống đường thủy nối bốn tỉnh

Kênh Nhà Lê là tên gọi của một hệ thống đường thủy chạy dọc Bắc Trung Bộ, nối Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh. Chiều dài toàn tuyến được các báo ghi hơi khác nhau: "hơn 500 km", "khoảng 500 km" hoặc "gần 500 km"^[2][3][5]. Đoạn qua Nghệ An dài 128 km, nối thành phố Vinh với Hoàng Mai^[2][4]. Đây không phải một đường đào thẳng liền mạch: kênh đấu nối với sông tự nhiên và các cửa biển như Cờn, Quèn, Thơi, Vạn, Lò, Hội, rồi gặp những dòng kênh khác như kênh Mơ, kênh Dâu, kênh Đạu, kênh Sắt, sông Vinh trước khi đổ ra sông Lam để sang Hà Tĩnh^[4].

Khởi đào từ năm 983

Báo Nghệ An và Báo Đại Đoàn Kết ghi kênh do vua Lê Đại Hành (Lê Hoàn) cho khởi đào từ năm 983^[1][3]. Báo Người Quan Sát, dẫn Khâm định Việt sử thông giám cương mục, kể rằng mùa xuân năm Quý Mùi (983), sau cuộc đánh Chiêm Thành, nhà vua thấy đường bộ từ núi Đồng Cổ đến sông Bà Hòa (Thanh Hóa) hiểm trở, hao tốn lương quân. Trở về Hoa Lư, ông cho đào kênh và nạo vét các nhánh sông tự nhiên để lập tuyến vận tải đường thủy^[5]. Chi tiết này chỉ có ở một bài báo phổ thông và chưa được đối chiếu với nguyên văn Cương mục.

Báo Đại Đoàn Kết viết rằng 983 là mốc khởi đào, còn các triều đại sau tiếp tục đào để nối thông bốn tỉnh^[3]. Vì vậy hình ảnh kênh hiện nay là kết quả của nhiều đợt thi công, không phải một công trình xong trong một năm.

Đoạn kênh Sắt gian nan nhất

Hai bài báo cùng dẫn nhà nghiên cứu Đào Tam Tỉnh: đoạn qua Nghệ An là phần khó nhất của tuyến kênh^[3][5]. Đại Đoàn Kết ghi ông nói đào ở đồng bằng thì dễ, nơi có núi đá mới thật gian nan, và gian nan nhất là đoạn kênh Sắt, chảy qua Truông Sắt thuộc Diễn An (Diễn Châu) và Nghi Yên (Nghi Lộc)^[3]. Cả hai bài đều ghi, theo Đại Việt sử ký toàn thư, đoạn này bắt đầu được đào năm 1003 nhưng gặp lớp đá rắn nên rất khó thi công^[3][5].

Báo Đại Đoàn Kết kể tiếp: các triều sau cố đào nhưng không thành; dưới thời Tự Đức dân gian truyền bài vè "Đi phu đào kênh Sắt" nói nỗi khổ của người phu. Năm 1866, Tổng đốc Nghệ An Hoàng Tá Viêm mời Nguyễn Trường Tộ giúp; ông đang chữa bệnh vẫn nhận lời, được khiêng bằng cáng khoảng 10 km đến xem vị trí đào, và kênh Sắt được khơi thông^[3]. Người Quan Sát viết đoạn này mất hơn 800 năm mới thông và chỉ cần khoảng một tháng thi công; chi tiết "một tháng" chỉ có ở một nguồn^[5].

Tuyến vận tải thời chống Mỹ

Theo Báo Đại Đoàn Kết, dẫn Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa, năm 1964 đường sắt và đường bộ vào Quảng Bình, Quảng Trị thường bị tắc, nên Bộ Giao thông vận tải cho khai thông lại tuyến kênh; chừng 500 km từ Ninh Bình vào Hà Tĩnh được nạo vét, lập bến bãi, rà phá bom và thủy lôi^[3]. Từ năm 1965 Thanh Hóa đan thuyền nan, không dùng kim loại để tránh thủy lôi. Đợt đầu có 2.500 thuyền và 5.000 thanh niên vận tải, đợt hai thêm 3.100 thuyền. Mỗi thuyền dài chừng năm mét, chở khoảng 2–3 tấn, chỉ đi ban đêm, ban ngày ngụy trang như lùm cây^[3].

Cũng theo bài này, từ năm 1965 đến 1969 lực lượng giao thông vận tải Thanh Hóa chuyển hơn một triệu tấn hàng vào chiến trường. Một đội 361 thủy thủ đưa 110 thuyền nan vượt 87 hải lý đường biển từ Cửa Hội vào Đồng Hới, nhận 36.000 tấn hàng, vì từ Hà Tĩnh vào Quảng Bình không còn đường sông^[3]. Tuyến kênh được ví là "đường mòn Hồ Chí Minh trên sông"^[1][5]. Báo Văn hóa ghi gần mười năm bám tuyến có 1.350 cán bộ, công nhân, thanh niên xung phong và dân công tham gia, riêng Nghệ An có 130 người hy sinh; Người Quan Sát ghi 130 người của ngành đường sông ngã xuống trong giai đoạn 1965–1972^[6][5].

Di tích và hiện trạng

Năm 1996 ngành giao thông vận tải Nghệ An dựng Đài tưởng niệm kênh Nhà Lê trên núi Thần Vũ, xã Nghi Yên (Nghi Lộc), gần nơi an táng 130 liệt sĩ; năm 2015 công trình được tu bổ^[2]. Quyết định số 2405/QĐ-BVHTTDL ngày 7/7/2016 xếp hạng di tích lịch sử quốc gia đối với kênh Nhà Lê tại Nghệ An, thuộc hai huyện Hưng Nguyên và Nghi Lộc theo đơn vị hành chính thời điểm ấy; lễ đón nhận bằng tổ chức ngày 26/7/2016 tại Nghi Yên^[1][2]. Như vậy hạng di tích nêu trong các nguồn chỉ nói về đoạn ở Nghệ An, không phải toàn tuyến bốn tỉnh^[1][4].

Báo Văn hóa năm 2023 phản ánh nước kênh ở Nghi Yên nhiều lần đổi màu đen và bốc mùi, trong khi kênh còn tưới cho khoảng 400 ha đất canh tác của xã. Chính quyền địa phương cho biết chưa xác định chính xác nguồn ô nhiễm; một nghi vấn được nêu là từ khu xử lý chất thải rắn gần đó^[6].