Làng nón Chuông (Hà Nội)

Làng nón bên sông Đáy

Làng Chuông là làng làm nón lá ở phía nam Hà Nội, nằm bên sông Đáy và cách trung tâm thủ đô khoảng 30 km^[2][4]. Các bài báo từ năm 2020 trở về trước ghi làng thuộc xã Phương Trung, huyện Thanh Oai^[1][2][5]; bài năm 2025 và 2026 ghi là xã Thanh Oai^[3][4], có thể do việc sắp xếp lại đơn vị hành chính năm 2025 (chưa đối chiếu văn bản). Tên cũ của làng được ghi là Trang Thì Trung^[3].

Không ai trong làng biết rõ tổ nghề là ai hay nghề ra đời từ năm nào^[1][3]. Báo Nhân Dân (2010) và VOV (2018) viết nghề nón gắn bó với làng "gần 400 năm"^[1][5], còn Báo Nông nghiệp và Môi trường (2026) viết "hơn 300 năm"^[4]. Bài trên Báo Đại biểu Nhân dân (2025) lại dẫn lời các cụ cao niên rằng làng làm nón từ "thế kỷ thứ 8"^[3], một mốc xa hơn hẳn các nguồn còn lại và chưa có tư liệu nào kiểm chứng. Theo bài Nhân Dân năm 2020, nón làng Chuông xưa từng được tiến dâng hoàng hậu và công chúa^[2].

Nguyên liệu và các công đoạn

Chiếc nón gồm hai phần chính là lá và khung. Lá nón, người làng gọi là lá non hay lá lụi, không trồng ở làng mà mua từ vùng đồi núi xa: bài năm 2010 ghi lá lấy từ Nghệ An và Hà Tĩnh, bài năm 2026 ghi lá bán ở chợ lấy từ đồi Hà Tĩnh và Thanh Hóa^[1][4]. Cũng theo bài năm 2010, khoảng nửa thế kỷ trước thời điểm đó người làng chuyển từ lá cọ, cho nón dày và màu nâu, sang lá non mỏng, nhẹ, sáng màu^[1]. Vòng nón vót từ cật tre hoặc cật nứa, phải tròn đều, không chắp nối, và nón làng Chuông có 16 lớp vòng^[3]. Cật nứa, tre và mo cau thường được chở về từ Hòa Bình, Phú Thọ^[1].

Các công đoạn chính gồm chọn lá, vò lá trong cát rồi phơi cho lá chuyển từ xanh sang trắng bạc, làm phẳng lá, lắp khung, xếp lá lên khung rồi khâu và đan sợi^[3]. Khâu làm phẳng lá được tả khác nhau: bài năm 2025 nhắc việc miết bằng lưỡi cày sao cho lá không giòn, không rách^[3]; bài năm 2020 tả cách dùng khăn nhúng nước, hơ trên lửa rồi chà nhẹ lên lá^[2]. Bài năm 2010 đếm tám công đoạn, từ làm khung, xếp vòng, đặt giấy bóng, xếp lá lót, phủ mo cau, xếp lá ngoài đến khâu và đan sợi, và cho biết một người thợ làm được khoảng hai chiếc mỗi ngày^[1]. Khâu nón là công đoạn quyết định hình dáng chiếc nón và đòi hỏi sự tỉ mỉ^[2]. Việc được chia theo sức và tuổi: đàn ông uốn khung, người trẻ thắt cước và thắt nhôi chỉ màu, trẻ em gái bắt đầu học khâu từ khoảng 7–8 tuổi^[5].

Các loại nón

Làng từng làm nhiều loại nón cho nhiều tầng lớp, gồm nón ba tầm, nón nhô, nón long, nón dấu và nón chóp^[3]. Nón cổ như nón quai thao, nón ba tầm làm từ lá cọ, dày, vành rộng khoảng 80 cm^[1]. Bài năm 2010 cho biết hiểu biết về nón cổ đang mai một, chỉ còn một, hai nhà làm, và một ông thương binh tên Canh đã phục chế 11 kiểu nón cổ^[1]. Phần lớn sản phẩm ngày nay là nón lá thông dụng, kèm nón lụa. Nón lụa cách tân, ra mắt năm 2017 của nghệ nhân Tạ Thu Hương, dùng lụa Hà Đông được xử lý để bền màu hơn^[2]. Giá nón khá rộng: bài năm 2025 ghi từ 30.000 đến 2.000.000 đồng tùy chất lượng và độ phức tạp^[3].

Chợ nón

Nón được mua bán ở chợ họp trong sân đình làng rộng hơn 400 m², từ khoảng 4 đến 8 giờ sáng^[4]. Theo bài năm 2026, chợ có sáu phiên mỗi tháng vào các ngày 4, 10, 14, 20, 24 và 30 âm lịch; mỗi phiên có hàng trăm người bán và người mua, ngoài nón thành phẩm còn bán khung, vòng nón, dây cước và lá lụi^[4]. Bài năm 2010 lại ghi chợ có 18 phiên chính mỗi tháng, chưa kể phiên xép^[1]. Các bài không giải thích vì sao hai con số khác nhau.

Nghề nón hôm nay

Quy mô nghề thu hẹp theo các mốc số liệu. Bài năm 2010 nêu làng có khoảng 4.000 hộ, hơn 3.000 hộ làm nón, sản xuất khoảng 3 triệu chiếc mỗi năm^[1]. Bài năm 2020 dẫn chủ tịch xã nói có khoảng 2.400 hộ làm nón, và cho biết nhiều hộ chuyển sang nghề thu nhập cao hơn, đại dịch Covid-19 thêm khó khăn^[2]. Bài năm 2025 không nêu số hộ, chỉ ghi số người theo nghề rất ít vì người trẻ đi làm xa^[3].

Để thích ứng, một số cơ sở làm nón lụa và xuất khẩu: doanh nghiệp của bà Tạ Thu Hương bán khoảng 30.000 chiếc mỗi tháng sang Nhật Bản, Pháp, Nga, Thái Lan và Hàn Quốc^[2]. Một số sản phẩm đạt OCOP của Hà Nội^[3]. Làng cũng làm du lịch trải nghiệm: gia đình nghệ nhân Lê Văn Tuy đón hơn 10.000 khách từ đầu năm 2025 đến lúc bài viết ra đời, mỗi khách trả 50.000 đồng để tự làm một chiếc nón, và Hợp tác xã Mây Tre Nón Lá đang kết nối với các tour tham quan^[3]. Bên ngoài khu chợ có không gian trưng bày nón cách tân và khu trải nghiệm làm nón^[4]. Các nghệ nhân mong được hỗ trợ nhà trưng bày, nhà trình diễn nghề, bãi đỗ xe và việc quảng bá trên sàn thương mại điện tử^[3].