Làng mây tre đan Phú Vinh (Hà Nội)

Vị trí và tên gọi

Phú Vinh là một làng của xã Phú Nghĩa, Hà Nội, trước đây thuộc huyện Chương Mỹ. Theo VietnamPlus (2026), ngày 1/7/2025 huyện Chương Mỹ giải thể, xã Phú Nghĩa cũ cùng năm xã khác hợp nhất thành xã Phú Nghĩa mới, và Phú Vinh nằm trong xã này^[1]. Địa danh xưa là Phú Hoa Trang, được diễn giải như lời chúc người dân có "bàn tay lụa"^[1][4]; Báo Pháp luật Việt Nam còn ghi vùng này từng gọi là Gò Đậu, do chữ "Cò Đậu" nói chệch^[2]. VnEconomy (2023) gọi Phú Vinh là làng tiêu biểu nhất miền Bắc về mây tre đan^[3].

Nguồn gốc nghề: từ lông cò đến mây tre

Theo Báo Pháp luật Việt Nam (2020), nghề không khởi đầu từ mây tre mà từ lông cò. Khoảng 400 năm trước, vùng Phú Hoa Trang có bãi Cò Đậu, lông cò rụng trắng khắp gò; người dân nhặt về tết thành mũ, nón. Khi lông cò hiếm, họ chuyển sang cỏ lác, cỏ lau rồi tre, mây, giang để làm rổ, rá, rế, làn. Đây là lời kể truyền miệng được báo ghi lại, và bài cũng nói chưa rõ ai là tổ nghề^[2]. VietnamPlus đặt sự hình thành nghề vào đầu thế kỷ XVIII, dần chuyển từ rổ, rá, nia, sàng sang sản phẩm mỹ nghệ^[1]; VnEconomy nêu làng hình thành năm 1700 và nghề có hơn 400 năm^[3].

Kỹ thuật và nguyên liệu

Báo Pháp luật Việt Nam nêu ba kỹ thuật đặc trưng: xiên mây, đan tranh ảnh bằng mây và đan tết nhiều kiểu hoa văn; theo bài, các kỹ thuật này không có ở làng nghề khác^[2]. VietnamPlus gọi "xâu xiên bằng sợi mây" là bí quyết của Phú Vinh nhưng không mô tả cách làm^[1]. Nguyên liệu gồm mây, tre, giang, cỏ lác, cỏ lau^[2]. Công đoạn xử lý gồm chẻ mây, vót tre, xử lý chống mối mọt, hấp, sấy, nhuộm màu, uốn nắn rồi cắt gọt tạo hình^[1]. Nghệ nhân Nguyễn Văn Trung cho biết tranh chân dung bằng mây dùng 15–16 kiểu đan và chỉ hai màu mây đen, trắng^[1].

Chiếc lồng bàn "siêu thủ công"

VnEconomy (2023) kể về chiếc lồng bàn của vợ chồng Trần Văn Khá và Nguyễn Thị Tiến; ý tưởng chuyển sang làm lồng bàn xuất hiện năm 2001. Họ mua khoảng 50 kg mây ở chợ Thạch Thất, chọn lại còn khoảng 10 kg mây già, đẹp, rồi chẻ, sấy khô, phơi nhẹ và chuốt thành sợi dài khoảng 4 m. Ông xâu núm, bà tết hoa, chỉ dùng hai kiểu hoa là hoa xác rắn và hoa dế. Số nan dọc (bài gọi là "công") tăng từ 300 lên 1.200 sợi, nhỏ như sợi tóc; nhanh nhất mất 16 ngày cho một chiếc nặng khoảng 290 g. Giá bán tăng từ 4,5 triệu lên 30 triệu đồng, hai ông bà đã làm hơn 400 chiếc. Bài cũng cho biết sản phẩm chủ yếu để sưu tầm, trưng bày hoặc làm quà tặng, còn hai nghệ nhân đã cao tuổi nên nghề này có nguy cơ mai một khi họ ngừng làm^[3].

Nghệ nhân, thị trường và khó khăn

Ông Nguyễn Văn Khiếu được nhắc là người đầu tiên đan thành công chân dung Bác Hồ bằng mây tre truyền thống; con trai ông, Nguyễn Văn Tĩnh, được công nhận nghệ nhân ưu tú năm 2013 và kiêm hướng dẫn viên cho khách tham quan^[2]. Báo Nhân Dân cho biết gia đình ông Tĩnh là đời thứ bảy theo nghề, xưởng có gần 20 sản phẩm OCOP 4 sao; một gia đình khác kết hợp mây với gốm và từng nhận đơn 4 container gốm quấn mây sang Mỹ^[4]. VietnamPlus ghi nghề tạo việc làm cho hơn 2.000 lao động, sản phẩm xuất sang Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản, Pháp, Đức, Anh, Tây Ban Nha và hơn 30 quốc gia khác, với gần 60 sản phẩm OCOP, trong đó 52 sản phẩm đạt 4 sao^[1]. Báo Pháp luật Việt Nam nêu làng đã thiết kế gần 1.000 mẫu hàng và coi bao bì còn yếu so với hàng nước ngoài là một hạn chế; bài cũng nói chương trình du lịch vùng chưa cụ thể^[2].

Những điểm các nguồn chưa thống nhất

Niên đại nghề được ghi không đồng nhất: "khoảng 400 năm" (Báo Pháp luật Việt Nam), "hơn 400 năm" (VnEconomy, Báo Nhân Dân), "đầu thế kỷ XVIII" nhưng lại "gần 400 năm" ngay trong một bài VietnamPlus, và năm 1700 cho việc hình thành làng (VnEconomy)^[1][2][3][4]. Các mốc này đều là ước tính của báo, chưa dẫn tài liệu gốc. Cách giải thích nguồn gốc nghề cũng khác nhau: Báo Pháp luật Việt Nam kể chuyện lông cò, còn các bài khác chỉ nói nghề bắt đầu từ đồ dùng nông thôn bằng mây tre. Con số 2.000 lao động chỉ có ở VietnamPlus; các bài còn lại không nêu số hộ hay số lao động của làng.