Làng lụa Vạn Phúc (Hà Nội)

Làng lụa Vạn Phúc

Vạn Phúc là làng dệt lụa tơ tằm ở phường Hà Đông, Hà Nội. Theo Báo Nhân Dân, nghề dệt lụa Vạn Phúc có "lịch sử hơn 1.000 năm"; bài mô tả quy trình gồm ươm tơ, se tơ, dệt lụa và phơi lụa, với nguyên liệu tự nhiên là tơ tằm, và nói mỗi năm làng sản xuất khoảng 2,5-3 triệu mét lụa các loại^[1]. VietnamPlus cho biết làng là một trong những làng nghề dệt lụa lâu đời nhất Việt Nam còn hoạt động, diện tích quy hoạch bảo tồn và phát triển 54,68 ha, hơn 4.000 hộ dân với khoảng 14.620 nhân khẩu^[2]. Các bài báo không nói rõ bao nhiêu hộ trực tiếp làm nghề.

Thần phả, lịch sử và mốc ghi nhận

Theo VietnamPlus, thần phả gắn nghề với Ả Lã Đê Nương, người được tôn làm Thành hoàng làng, từ khoảng thế kỷ IX bà dạy dân trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt lụa^[2]. Con số "hơn một nghìn năm" thực chất dựa trên truyền thuyết và thần phả, chưa phải kết quả khảo cứu được các bài báo dẫn ra. Đầu thế kỷ XX, lụa Vạn Phúc được giới thiệu tại hội chợ quốc tế ở Marseille và Paris (Pháp)^[2]. Các mốc ghi nhận gần đây theo VietnamPlus: năm 2001 là làng nghề truyền thống dệt lụa tơ tằm; 2011 Thương hiệu vàng Thăng Long; 2023 nghề dệt lụa được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; đầu năm 2025 là một trong hai làng nghề đầu tiên của Việt Nam gia nhập Mạng lưới các Thành phố Thủ công sáng tạo thế giới; gần đây Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội công nhận làng nghề là điểm du lịch^[2]. Báo Nhân Dân (2/11/2023) cho biết lễ đón giấy chứng nhận di sản do Ủy ban nhân dân quận Hà Đông tổ chức trong một Tuần Văn hóa; bài không nêu số quyết định hay ngày công nhận^[1].

Lụa Vân: kỹ thuật dệt cổ

VOV (2026) kể về nghệ nhân Nguyễn Thị Nhung và việc khôi phục lụa Vân, dòng lụa từng là niềm tự hào của làng nhưng mai một và có nguy cơ thất truyền. Theo bài, lụa Vân có hoa văn nổi hiện rõ trên nền lụa và hoa văn chìm chỉ lộ ra khi đưa tấm lụa ra ánh sáng; quy trình có tám công đoạn gồm chuội, guồng tơ, mắc cửi, nối cửi, suốt, dệt, nhuộm và phơi; trong lúc dệt, cứ khoảng 2 cm vải người thợ dùng "văng" tre kéo căng hai mép để giữ khổ lụa đều, và mỗi cây lụa cần khoảng 50 giờ lao động liên tục. Lụa làm hoàn toàn từ tơ tằm tự nhiên, được mô tả là mỏng, nhẹ, bền, mát mùa hè, ấm mùa đông; bà Nhung dệt được các mẫu như vân triện thọ, vân lưỡng long song hạc, vân sen, vân thọ đỉnh^[3].

Thăng trầm sau năm 1986

VOV ghi năm 1986, khi nền kinh tế chuyển sang cơ chế thị trường và thị trường xuất khẩu Đông Âu thu hẹp, lụa khó tiêu thụ và nghề dệt lao đao; máy dệt của hợp tác xã được chia về các hộ. Chồng bà Nhung, ông Nguyễn Văn Chính, xuất thân thợ sửa máy dệt, tự chế hai máy dệt lụa Vân sau nhiều lần thất bại, đó là hai máy duy nhất của làng lúc bấy giờ; hai vợ chồng tìm học các nghệ nhân cao tuổi để khôi phục kỹ thuật cổ. Năm 2013, vợ chồng được Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội trao danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội; khoảng sáu năm trước thời điểm bài đăng, ông Chính qua đời, con trai là Nguyễn Tuấn Anh nối nghiệp. Bà Nhung cùng sáu cơ sở khác lập doanh nghiệp cung cấp lụa thành phẩm cho các thương hiệu thời trang trong và ngoài nước^[3].

Du lịch trải nghiệm và thách thức

Theo VietnamPlus, du khách có thể dạo "phố Lụa" với hơn 150 gian hàng, tham quan làng cổ, đình, chùa, xưởng sản xuất, thực hành dệt trên khung cửi, vẽ hoặc in họa tiết lên lụa; Hợp tác xã Vụn Art làm tranh ghép từ lụa vụn, tạo sinh kế cho người khuyết tật. Chuyên gia được dẫn lời cho rằng cần xây dựng "sản phẩm chữ ký" gắn với trải nghiệm làm nghề và câu chuyện di sản^[2]. Báo Nhân Dân nêu khó khăn về nguồn gốc sản phẩm và hàng nhái, hàng giả, cùng yêu cầu tập huấn để nâng cao cách ứng xử của hộ kinh doanh với khách du lịch; nghệ nhân Nguyễn Thị Huệ được nhắc là gắn bó với nghề hơn 30 năm^[1]. Theo VOV, lụa Vân giữ được chỗ đứng trước lụa công nghiệp giá rẻ nhờ chất lượng, giá trị văn hóa và sự đa dạng màu sắc, hoa văn^[3].