Làng nghề sơn mài Hạ Thái (Hà Nội)

Làng sơn ở Thường Tín

Hạ Thái thuộc xã Duyên Thái, huyện Thường Tín cũ của Hà Nội. Báo VnBusiness (2016) ghi làng nghề có lịch sử hơn 200 năm^[2]. Theo một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật năm 2025, vùng Hà Nội hiện còn ba làng làm sơn truyền thống là Hạ Thái, Duyên Thái và Sơn Đồng, với các mặt hàng như tranh, tượng sơn, đồ thờ, vật dụng và đồ trang trí^[3]. Tên gọi "sơn son thếp vàng" dùng cho sản phẩm làm từ sơn ta để trang trí đình chùa, đồ thờ, hoành phi, câu đối, võng lọng, kiệu^[3].

Sơn ta và cách làm sơn mài truyền thống

Sơn mài truyền thống bắt nguồn từ nhựa cây sơn ở Phú Thọ. Nghệ nhân chế biến bằng công cụ thủ công thành hai loại: sơn cánh gián, có màu hổ phách giống cánh con gián, và sơn then, màu đen bóng như sừng. Họ thêm bột màu từ đất, đá nghiền mịn gọi là son, cùng vàng, bạc, vỏ trai, vỏ trứng hay vỏ điệp để tạo hình^[3].

Nghệ nhân Vũ Huy Mến, 77 tuổi khi trả lời Báo Nhân Dân năm 2024, mô tả: nhựa sơn thu từ cây phải "nuôi" trong thùng ít nhất năm đến sáu tháng, trộn dầu trẩu hoặc nhựa thông rồi đánh thành sơn chín. Sau mỗi lớp sơn, sản phẩm vào buồng ủ khô, rồi lấy ra mài; làm khoảng 12 nước sơn mới xong phần "cốt", quy trình ông gọi là chuẩn của sơn mài Hạ Thái. Độ ẩm tối ưu để sơn khô là hơn 85%, nên ông giữ phòng ủ nền đất theo lối cũ, mỗi lần ủ mất từ 10 đến 24 giờ. Theo ông, bóng của sơn mài truyền thống sâu hơn, còn sơn công nghiệp nhanh khô nhưng không bền; ông ước tính sơn truyền thống bền vài trăm năm, đó là nhận định của người trong nghề chứ chưa phải số liệu kiểm nghiệm^[1].

Từ sơn đồ thờ đến tranh sơn mài

Trường hợp tiêu biểu trong lịch sử nghề là ông Đinh Văn Thành, người làng Hạ Thái. Theo lời nghệ nhân Vũ Huy Mến, năm 1927 khi làm việc ở Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, ông Thành cải tiến quan trọng cách vẽ và mài, mở đường cho tranh sơn mài và các thủ pháp như gắn vỏ trứng, đắp sơn nổi, dát bạc, dát vàng^[1]. Bài nghiên cứu năm 2025 cho rằng cái tên "tranh sơn mài truyền thống" hình thành từ sau năm 1925, nhờ sự tiếp nối của các thế hệ họa sĩ từ chất liệu của làng nghề sơn ta^[3]. Hai nguồn không cùng nêu năm, nên mốc "1925" và "1927" chỉ nên hiểu là các thời điểm do từng tác giả đưa ra.

Thăng trầm và bài toán môi trường

Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Hạ Thái nói với VnBusiness rằng giai đoạn khủng hoảng 1980–2000 gần như xóa sổ làng nghề, người làm nghề trở về với ruộng đồng; chỉ sau năm 2003, nhờ những nghệ nhân tiên phong đổi mới, nghề mới hồi phục. Trước kia các cơ sở dùng sơn ta rất độc hại; khoảng 5–6 năm trước thời điểm bài viết, nhiều nơi chuyển sang sơn dầu hạt điều và sơn ngoại ít độc hại hơn, cùng thay đổi công đoạn phủ sơn. Theo UBND xã Duyên Thái, hơn 60% dân làm sơn mài và làng đóng góp hơn 70% tổng giá trị kinh tế của xã^[2].

Cùng bài báo cũng nêu thách thức: nguy cơ mất bản sắc khi sơn ta bị thay bằng sơn ngoại, sức ép cạnh tranh và nhất là ô nhiễm. Cơ sở sản xuất xen lẫn khu dân cư, ống khói thải khói đen, nước mài xả thẳng ra môi trường; kết quả quan trắc được thuật lại cho thấy nồng độ hơi xăng và dung môi hữu cơ tại xưởng cao gấp 10–15 lần quy định, và gần một nửa trẻ em địa phương mắc viêm phế quản. Đó là số liệu năm 2016 trong một bài báo kinh tế, cần đối chiếu số liệu y tế mới nhất^[2]. Ở chiều ngược lại, nghệ nhân Vũ Huy Mến vẫn kiên trì dùng sơn ta và đủ công đoạn, coi đó là cách tạo tương lai cho làng nghề thay vì chạy theo sơn công nghiệp^[1].