Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên

Một không gian văn hóa của nhiều dân tộc

Theo hồ sơ của UNESCO, Không gian văn hóa cồng chiêng (Space of gong culture) trải trên nhiều tỉnh vùng cao nguyên miền Trung Việt Nam và gắn với 17 cộng đồng dân tộc – ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Nam Á và Nam Đảo^[1]. Năm 2005 UNESCO công bố đây là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại; năm 2008 di sản được đưa vào Danh sách đại diện của Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại^[1]. Báo Tuổi Trẻ ghi mốc năm 2005 là ngày 25/11, trong danh sách 43 kiệt tác^[2].

Hồ sơ UNESCO không nêu tên từng tỉnh hay từng dân tộc^[1]. Các báo nhắc tới nhiều cộng đồng: người Mạ, K'Ho và Chu Ru trong bài của Tuổi Trẻ^[2]; người Ba Na và Gia Rai, những nơi có dàn cồng chiêng lớn và phức tạp nhất theo Báo Đại biểu Nhân dân^[3]; liên hoan cồng chiêng ở Lâm Đồng năm 2025 có nghệ nhân các dân tộc Mnông, Mạ, Ê Đê, Thái, Tày, Cơ Ho, Chu Ru, Raglai và Chăm^[4].

Tiếng chiêng trong đời sống

Mỗi nghệ nhân thường chơi một chiếc chiêng đường kính từ 25 đến 80 cm; dàn chiêng của một buôn làng có từ 3 đến 12 chiếc, có thể do nam hoặc nữ chơi, và mỗi nơi có cách đánh khác nhau^[1]. Theo Tuổi Trẻ, mỗi người chỉ đánh một nốt và một mô hình tiết tấu, ghép lại thành bè và giai điệu; việc hợp tấu dựa vào lắng nghe nhau^[2]. Nghiên cứu của GS Trần Văn Khê và Bùi Trọng Hiền, được Báo Đại biểu Nhân dân dẫn lại, cho rằng thang âm cồng chiêng là độc bản, không theo bình quân luật phương Tây^[3].

Chiêng gắn với tín ngưỡng. Theo UNESCO, người ta tin mỗi chiếc chiêng có một vị thần ngự, chiêng càng cũ càng thiêng; mỗi gia đình có ít nhất một chiếc, vừa là biểu tượng của giàu có, uy quyền, vừa được tin là che chở cho gia đình^[1]. Tuổi Trẻ cho biết chiêng "quý" chỉ được tấu trong dịp trọng đại và cần có vật hiến sinh, thường từ trâu trở lên; ngày xưa một bộ chiêng quý được quy đổi bằng một đến hai con voi hoặc 40 con trâu mộng^[2]. Tiếng chiêng vang lên trong lễ mừng lúa mới, báo với thần nông về mùa màng, và trong lễ bỏ mả, tiễn linh hồn người chết về thế giới bên kia^[3]. Nhiều tộc người cho phép phụ nữ đánh chiêng, không có cấm kỵ nam nữ trong diễn xướng^[2].

Nguy cơ mai một

UNESCO nêu các nguy cơ: kinh tế – xã hội đổi thay làm mất bối cảnh nguyên thủy của cồng chiêng; việc truyền nghề bị gián đoạn nặng nề trong các cuộc chiến tranh của thế kỷ trước; nghệ nhân cao tuổi mất dần, giới trẻ ngày càng hướng về văn hóa phương Tây; có nơi chiêng bị bán làm phế liệu hoặc đổi lấy hàng hóa^[1]. Báo Đại biểu Nhân dân (2025) ghi nhận đô thị hóa, thay đổi cách canh tác, lối sống và tín ngưỡng làm giảm niềm tin vào ý nghĩa tâm linh của chiêng; thanh niên ít sinh hoạt cộng đồng; nhiều bộ chiêng bị sai âm nhưng chi phí chỉnh vài triệu đồng mỗi bộ nên bà con vẫn mang ra diễn^[3].

Bảo tồn và truyền dạy

Theo Báo Đại biểu Nhân dân, Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng cùng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch triển khai nhiều chương trình dựa trên nguồn lực của Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021–2030: mở hàng trăm lớp truyền dạy, khảo cứu điền dã, xây dựng phòng lưu trữ, phục hồi xưởng chế tạo cồng chiêng; trẻ em gái, trước đây không được học, nay cũng được dạy đánh chiêng tre và chiêng đồng^[3]. Tháng 12/2025, tỉnh Lâm Đồng tổ chức Liên hoan các câu lạc bộ cồng chiêng lần thứ I tại phường Đông Gia Nghĩa, với 15 đoàn và hơn 500 nghệ nhân, hưởng ứng kỷ niệm 20 năm Ngày Di sản văn hóa Việt Nam^[4]. Việc kỷ niệm 20 năm ghi danh cũng gắn với Lễ hội Cồng chiêng Đông Nam Á ở Lâm Đồng, nhưng hai báo ghi thời gian khác nhau: từ 22/11 đến 20/12/2025^[2] và từ 18/12/2025 đến 2/1/2026 tại Đà Lạt^[3].