Rượu cần của các dân tộc Tây Nguyên

Khái quát

Rượu cần là loại rượu lên men từ cơm và men làm bằng lá, rễ rừng, ủ trong ché hoặc ghè rồi uống bằng ống cần dài^[3]; rượu được uống ngay trong ché, không qua chưng cất^[1]. Theo Báo Đắk Lắk, hầu hết các dân tộc vùng Trường Sơn – Tây Nguyên đều làm rượu cần; mỗi tộc gọi một tên, chẳng hạn người Cơtu gọi là buốh, người Êđê gọi kpiê ché, người M'nông gọi yang n'ranh^[4]. Tên "rượu cần" xuất phát từ chiếc cần dùng để hút, còn "rượu ghè", "rượu ché" nhắc tới đồ đựng^[4]. Bài này chủ yếu dựa vào các bài viết về người Ê Đê và M'nông ở Đắk Lắk, Đắk Nông; cách làm và tục lệ ở nhóm khác có thể khác.

Men lá và cách ủ

Theo Báo Nhân Dân (2023), người M'nông làm men từ lá và rễ rừng, thêm gừng, riềng thái nhỏ, phơi khô, giã mịn rồi trộn với bột gạo và vỏ trấu, nặn thành bánh; bánh men đạt khi cầm nhẹ, xốp. Gạo nếp, mì (sắn) hay kê nấu chín, để nguội, trộn men giã nhỏ, qua một đêm nếu thơm thì cho vào ché, phủ lá chuối khô và ủ. Khoảng hơn một tháng rượu chín, để càng lâu càng thơm^[3]. Một bài của Tuổi Trẻ (2024) kể người Ê Đê rải trấu dưới đáy ché, lót lá ổi, lá chuối ở trên, và cho biết rượu ủ khoảng hai đến ba tuần đã uống được^[5]. Hai con số này khác nhau, có lẽ vì mỗi nhà, mỗi tộc ủ một kiểu.

Người M'nông có nhiều điều kiêng khi làm rượu: không làm men lúc cây xoài trổ bông hay lúa làm đòng, phụ nữ có thai hoặc đang kiêng cữ không lại gần, tránh làm vỡ ché, gãy cần^[3]. Nguyên liệu xưa pha trộn ngô, nếp, gạo tẻ, bo bo, kê, sắn; nay chủ yếu là cơm nếp, chỉ phần men còn giữ nét cũ^[3]. Tuổi Trẻ lưu ý các nguyên liệu tự nhiên làm men ngày càng hiếm, nhiều người chuyển sang men hóa học nên không còn hương vị xưa^[5].

Ché và cần

Ché là tài sản đáng giá của gia đình. Báo Đắk Lắk cho biết ché sành, sứ phần lớn do người Kinh ở đồng bằng sản xuất, nhiều chiếc từ các trung tâm gốm Biên Hòa, Bình Dương. Cùng với trâu bò, cồng chiêng, đồ trang sức, ché được xem là thước đo sự giàu có, có thể dùng làm sính lễ, đền bù, trả nợ hay quà biếu^[4]. Ở một số tộc, ché là vật thiêng; khi cúng sức khỏe, mừng lúa mới, cưới gả, người ta bôi huyết gà lên miệng ché để mời thần ché dự tiệc cùng chủ nhà^[4].

Cần rượu của người Ê Đê làm bằng trúc hoặc cành tre nhỏ dài khoảng 1,2–1,5 m, xoi thông ruột; đầu cần khoét vài lỗ nhỏ để chỉ rượu thấm vào mà không kéo theo bã. Mỗi ché thường chỉ cắm một cần, riêng đám cưới dùng hai^[1]. Trước khi uống, người ta đổ đầy nước suối lấy từ sáng sớm vào ché, mỗi lượt uống hết khoảng một phần tư lít thì lại châm thêm nước^[1].

Nghi thức uống

Theo Báo Nhân Dân (2024), buổi uống rượu cần của người Ê Đê có một người điều hành, không nhất thiết là thầy cúng hay chủ lễ mà là người hiểu biết, lịch thiệp. Người này mời lần lượt từ già đến trẻ, nữ trước nam; vì người Ê Đê theo chế độ mẫu hệ nên nữ chủ nhà uống trước, sau đó đến người khách quan trọng nhất. Người điều hành hút một ngụm rồi nhổ đi trước khi đưa cần mời, cần được chuyền tay nhau chứ không để rời ra; ai không uống thì bịt đầu cần bằng ngón tay cái^[1]. Một bài của Báo Gia Lai (2022) mô tả chủ nhà một tay giữ cần, một tay đặt lên miệng ghè, khấn rồi mời khách, bên ghè rượu có cồng chiêng, lời hát đối đáp của nam nữ^[2].

Ý nghĩa văn hóa

Với người M'nông, rượu cần là "nước uống của Yàng" (thần linh), do thần sai sứ giả xuống chỉ cách làm; trong gia đình từ người già đến trẻ, gái trai đều có thể uống, nên rượu cũng là sợi dây gắn kết cộng đồng^[3]. Báo Nhân Dân (2024) viết rằng với người Ê Đê và các dân tộc Tây Nguyên khác, rượu cần vừa là lễ vật dâng thần linh, vừa là cách chia sẻ vui buồn, kết duyên đôi lứa; các lễ cúng lúa mới, cúng bến nước, cúng sức khỏe hay cầu mưa đều có rượu cần^[1].

Những mô tả này đến từ báo chí và lời kể của già làng, cán bộ văn hóa; các bài không nêu độ cồn và không kèm khuyến cáo sức khỏe. Báo Nhân Dân chỉ nhận xét men rượu cần nhẹ, ngọt dịu nhưng vẫn gây say "la đà"^[3].