Nghệ thuật làm gốm của người Chăm

Khái quát

Trên trang của UNESCO, di sản có tên "Art of pottery-making of Chăm people", được ghi danh năm 2022 (phiên họp 17.COM) vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, do Việt Nam đệ trình^[1]. Các báo trong nước đưa ngày ghi danh là 29/11/2022^[2][3].

Kỹ thuật và sản phẩm

Theo UNESCO, gốm Chăm gồm đồ gia dụng, vật dụng tôn giáo và tác phẩm nghệ thuật như chum, vò, khay, bình. Người làm gốm là phụ nữ; mỗi sản phẩm mang dấu ấn sáng tạo cá nhân dựa trên tri thức chung của cộng đồng. Thay vì dùng bàn xoay, người thợ di chuyển quanh khối đất để tạo hình. Gốm không tráng men, được nung ngoài trời bằng củi và rơm khoảng 7–8 giờ ở nhiệt độ khoảng 800°C. Đất sét, cát, nước, củi và rơm được lấy tại chỗ, còn kỹ năng được truyền trong gia đình qua thực hành trực tiếp^[1].

Một bài trên Báo Văn hóa (7/2026) bổ sung rằng nghề không dùng khuôn đúc; các nghệ nhân nữ đi giật lùi quanh khối đất, màu gốm phụ thuộc nhiệt độ nung và cách tạo màu từ nguyên liệu tự nhiên như vỏ cây, trái dông, hạt điều. Cũng theo bài này, nghề gắn với tín ngưỡng thờ tổ nghề Po Klaong Can và các nghi lễ Hindu giáo của người Chăm^[4].

Nơi thực hành

Báo Văn hóa nêu hai làng nghề được nhắc đến nhiều là Bàu Trúc (Khánh Hòa) và Bình Đức (Lâm Đồng)^[4]. Báo Nhân Dân (6/2026) ghi làng gốm Bàu Trúc thuộc xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa^[5]. Trang UNESCO không nêu cụ thể tỉnh nào^[1], nên việc gắn hai tỉnh trên dựa vào báo chí.

Nguy cơ mai một

UNESCO ghi nhận sức sống của nghề vẫn còn đe dọa, với ba nguyên nhân: đô thị hóa làm khó việc tiếp cận nguyên liệu, nghề chưa thích ứng đủ với kinh tế thị trường và giới trẻ ít quan tâm^[1].

Tại hội thảo ngày 11/10/2026 ở Khánh Hòa, một tham luận cho biết số người thực hành nghề ở Bàu Trúc giảm từ 455 người năm 2019 xuống 360 người năm 2024, chỉ còn 6 nghệ nhân đủ khả năng truyền dạy; nguyên liệu đất sét khó khăn, thị trường gây sức ép, còn khách du lịch chủ yếu đến thăm trong thời gian ngắn nên thu nhập của người làm gốm chưa tăng tương ứng^[3][6]. Báo Văn hóa cho biết ở Bàu Trúc chỉ còn khoảng năm, bảy nghệ nhân lớn tuổi có khả năng truyền dạy và nguồn đất sét đặc thù ở sông Quao ngày càng khan hiếm, mỗi năm chỉ hình thành một lượng hạn chế^[4].

Việc bảo vệ sau ghi danh

Ngày 15/6/2023, tại thành phố Phan Rang – Tháp Chàm, tỉnh Ninh Thuận tổ chức lễ đón Bằng ghi danh của UNESCO, có Chủ tịch nước dự và thăm làng gốm Bàu Trúc^[2]. Theo Báo Nhân Dân (6/2026), ngành văn hóa Khánh Hòa đã mở các lớp truyền nghề cho 150 học viên trẻ tại Bàu Trúc, tổ chức cuộc thi thiết kế sản phẩm gốm Chăm năm 2025, hoàn thiện hồ sơ xét tặng danh hiệu cho bảy nghệ nhân, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu số và đề án Bảo tàng Nghệ thuật gốm Chăm. Lãnh đạo ngành văn hóa tỉnh thừa nhận nguồn lực còn thấp và thu nhập của người làm nghề chưa ổn định^[5].

Báo Văn hóa viết rằng theo Công ước 2003, với di sản trong Danh sách khẩn cấp, quốc gia thành viên báo cáo định kỳ bốn năm một lần và năm 2026 là mốc báo cáo đầu tiên của Việt Nam; mục tiêu cho giai đoạn 2028–2030 là đưa di sản thoát danh sách khẩn cấp để tiến tới Danh sách đại diện^[4]. Trang UNESCO ghi hạn nộp báo cáo là 30/6/2027^[1]. Các chuyên gia tại hội thảo đề xuất xem Bàu Trúc như một "bảo tàng sống", bảo vệ vùng nguyên liệu và không gian nung ngoài trời, đồng thời cảnh báo rằng việc "gỡ" chữ khẩn cấp không thể chỉ là hoàn thành thủ tục hành chính mà phải chứng minh nghề có khả năng tự duy trì^[3][6].