Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng (Gia Lai)

Vị trí và quy mô

Cao nguyên Kon Hà Nừng nằm ở tỉnh Gia Lai, vùng Tây Nguyên. Trang Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB) của UNESCO gọi khu vực là “nóc nhà Đông Dương” (Roof of Indochina), đỉnh cao nhất vượt 1.700 m; hai vùng lõi là Vườn quốc gia Kon Ka Kinh và Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng^[1]. Báo Nhân Dân (2021) ghi tổng diện tích 413.511,67 ha^[2]. Viet Nam News cho biết khu vực trải trên sáu huyện của Gia Lai, với vùng lõi 57.589 ha, vùng đệm 152.009 ha và vùng chuyển tiếp 206.211 ha^[4]. Trang UNESCO ghi diện tích 413.511 ha và dân số 267.703 người, nhưng không nêu diện tích từng vùng^[1].

Ghi danh năm 2021

Hội đồng Điều phối Quốc tế Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB ICC) công nhận khu vực tại phiên chiều 15/9/2021 (giờ Paris) của kỳ họp lần thứ 33 ở Abuja, Nigeria, cùng ngày với khu dự trữ sinh quyển Núi Chúa^[2]. Báo Thế giới và Việt Nam cho biết việc này nâng số khu dự trữ sinh quyển thế giới của Việt Nam lên 11^[3]. Trước đó, một bản trình bày năm 2019 của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Gia Lai cùng Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) đặt mục tiêu xây hồ sơ theo bảy tiêu chí của UNESCO, dự kiến hoàn tất hồ sơ chính thức trước ngày 30/8/2020 và nộp trước 30/9/2020^[6].

Hệ sinh thái và các loài tiêu biểu

Báo Nhân Dân mô tả hệ sinh thái chính là rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi trung bình còn tương đối nguyên vẹn^[2]. Riêng Vườn quốc gia Kon Ka Kinh, theo Báo Thế giới và Việt Nam, có khoảng 1.754 loài thực vật bậc cao, 87 loài thú, 326 loài chim và 77 loài bò sát^[3]. UNESCO nêu voọc chà vá chân xám (Pygathrix cinerea), loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, xếp mức cực kỳ nguy cấp, với khoảng 1.000 cá thể ngoài tự nhiên, và nhắc đến Vùng Chim đặc hữu cao nguyên Kon Tum, nơi có Kon Chư Răng^[1]. Viet Nam News nhắc thêm khướu Kon Ka Kinh (Garrulax konkakinhensis) cùng voọc chà vá chân xám là các loài đặc hữu mới được ghi nhận, và nói cao nguyên có nhiều thác nước thuận lợi cho du lịch sinh thái^[4]. Bản trình bày năm 2019 ghi Vườn quốc gia Kon Ka Kinh rộng 42.143,25 ha, trong đó 39.170,27 ha là rừng tự nhiên (93%), cùng khoảng 2.000 ha rừng hỗn giao có pơ mu, còn Khu bảo tồn Kon Chư Răng rộng 15.446,03 ha^[6].

Cộng đồng và sinh kế

Theo trang UNESCO, khu vực được quản lý dựa trên tri thức bản địa và dân gian của cộng đồng về sản xuất và tổ chức xã hội; các hoạt động nêu ra gồm nông nghiệp công nghệ cao, trồng rừng, du lịch sinh thái, du lịch văn hóa và Festival Văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, nhằm tạo sinh kế bền vững và giảm áp lực lên khu bảo tồn^[1]. Viet Nam News (2022) cho biết người dân tộc thiểu số như người Ba Na được giao khoán bảo vệ từng đoạn rừng và được trả công; tỉnh muốn gắn phát triển kinh tế với bản sắc văn hóa dân tộc và bảo vệ môi trường^[5]. Một bài khác của Viet Nam News (2021) dẫn trường hợp ông Byut ở làng Đê Kjiêng (huyện Mang Yang) nhận bảo vệ gần 2.000 ha rừng theo hợp đồng và cuối năm 2019 được nhận làm nhân viên bảo vệ rừng chuyên trách; phó giám đốc Vườn quốc gia Kon Ka Kinh nói nạn phá rừng làm rẫy hầu như không còn^[4].

Quản lý và thách thức

Sau khi được công nhận, Gia Lai dự kiến lập ban quản lý khu dự trữ sinh quyển cùng cơ chế phối hợp liên ngành; hành lang nối Vườn quốc gia Kon Ka Kinh với Khu bảo tồn Kon Chư Răng được chọn làm nơi thí điểm cộng đồng tham gia bảo vệ và phục hồi rừng^[3][4]. Lực lượng bảo vệ rừng được mô tả là mỏng so với diện tích rộng; địa hình hiểm trở, thời tiết mùa mưa khắc nghiệt và nạn săn bắt trái phép là mối lo, nhất là với các loài nguy cấp và cây quý hiếm^[5]. Một chuyên gia được Viet Nam News dẫn lời cho rằng người dân vùng đệm thường khó khăn nên sinh kế dễ được ưu tiên hơn bảo vệ môi trường^[4].

Những số liệu chưa thống nhất

Tổng diện tích được nêu khác nhau: 413.511,67 ha (Báo Nhân Dân), 413.511 ha (UNESCO) và 416.810,16 ha trong bản trình bày dự kiến năm 2019^[1][2][6]. Bản dự kiến ghi vùng đệm 153.009,98 ha, trong khi Viet Nam News ghi 152.009 ha; cả hai cùng ghi vùng lõi khoảng 57.589 ha và vùng chuyển tiếp khoảng 206.211 ha^[4][6]. Nếu cộng ba vùng theo Viet Nam News thì được khoảng 415.809 ha, lệch so với 413.511 ha, nên các số vùng nên được hiểu là số liệu theo từng nguồn, chưa được đối chiếu với hồ sơ đề cử của UNESCO. Dân số 267.703 người chỉ có trên trang UNESCO.