Di chỉ Thành Dền (Mê Linh, Hà Nội): trung tâm đúc đồng thời Đồng Đậu
Thành Dền là di chỉ cư trú – xưởng đúc đồng quan trọng của văn hóa Đồng Đậu (tiền Đông Sơn) ở châu thổ sông Hồng. Bài nêu quy mô khai quật, lò, khuôn đúc, xỉ đồng, sản phẩm, nguồn đồng, thóc gạo và những chỗ các nguồn lệch nhau.
Có nguồn · 8

Vị trí và quy mô
Thành Dền nằm trên đồng ruộng thôn Phú Mỹ, xã Tự Lập, huyện Mê Linh, Hà Nội[6][7]. Viện Khảo cổ học giới thiệu đây là một trong những di tích tiền Đông Sơn (văn hóa Đồng Đậu) quan trọng ở châu thổ sông Hồng, trên tổng diện tích 40.000–50.000 m² của khu di tích[3]. Nguyễn Văn Đoàn ghi 50.000 m²[2], còn VnExpress năm 2010 nêu "hơn 20.000 m²" và cho biết di tích được phát hiện năm 1970[7].
Số lần và diện tích khai quật cũng khác nhau giữa các nguồn. Lâm Thị Mỹ Dung viết rằng qua 7 lần khai quật, tổng diện tích là 559,5 m²[1]; chuyên khảo của bà do Viện Khảo cổ học giới thiệu ghi 581,5 m², tổng hợp tư liệu từ năm 1972 đến 2013[3]; Báo Nhân Dân ghi gần 560 m² trong 7 lần, từ 1972 đến 2013[6]. VnExpress năm 2010 đếm 2 cuộc điều tra và 6 lần khai quật, tổng khoảng 280 m², còn lần thứ bảy bắt đầu giữa tháng 4/2010 với ba hố, mỗi hố 100 m²[7]. Cách đếm đợt khai quật và diện tích vì thế chưa thống nhất.
Niên đại: tiền Đông Sơn chứ không phải Đông Sơn
Thành Dền được xếp vào văn hóa Đồng Đậu, thuộc giai đoạn giữa của thời đại đồng thau ở châu thổ sông Hồng, trước văn hóa Đông Sơn. Nguyễn Văn Đoàn cho biết dựa trên địa tầng, hiện vật và niên đại C14, AMS, trong đó có hàng loạt mẫu than từ Thành Dền, Đồng Đậu, Vườn Chuối, văn hóa Đồng Đậu tồn tại trong khoảng 1500–900 TCN; ông cũng nêu các ý kiến khác từ 1800–1300 đến 1250–850 TCN[2]. Pryce và cộng sự dùng khung khoảng 1300–1000 TCN cho Đồng Đậu, còn Đông Sơn từ khoảng 700 TCN[5]; Piper và cộng sự ghi khoảng 1500–1000 TCN[4]. VnExpress nêu các lớp văn hóa Đồng Đậu và tiền Đông Sơn, cách nay khoảng 4.000–2.700 năm[7]. Theo Nguyễn Văn Đoàn, ở Thành Dền có ba tầng văn hóa, phản ánh sự nối tiếp Phùng Nguyên – Đồng Đậu – Gò Mun[2]. Nghề luyện kim ở đây vì thế thuộc giai đoạn trước Đông Sơn, dù Lâm Thị Mỹ Dung chỉ ra dòng chảy liên tục tới Đông Sơn[1].
Dấu tích luyện kim đồng
Theo thống kê của Lâm Thị Mỹ Dung, qua 7 lần khai quật Thành Dền đã cho 9 lò nấu đồng, 154 khuôn đúc, 270 di vật đồng, 16,86 kg xỉ đồng, 266 cục xỉ đồng, 299 mảnh nồi nấu đồng và một số lõi khuôn; mật độ khoảng 0,27 khuôn và 0,47 hiện vật đồng trên mỗi mét vuông[1]. Báo Nhân Dân dẫn nhà khảo cổ Nguyễn Anh Thư rằng chín lò đắp bằng đất sét còn khá nguyên vẹn[6].
Mọi khuôn đúc đều vỡ, không có chiếc nào còn nguyên. Khuôn thường là loại hai mang, làm bằng sa thạch hoặc đất nung, trong đó sa thạch chiếm ưu thế; sa thạch xốp, dễ cưa, đục và ít nứt khi rót đồng. Một mảnh khuôn bằng đá cát màu xám còn nhận ra là khuôn đúc rìu xòe cân[1]. Một rìu đồng khác còn nguyên vết ráp khuôn chưa được gia công và lưỡi chưa có vết sử dụng, nên Lâm cho rằng người Thành Dền đúc đồ đồng tại chỗ; khối lượng khuôn, lò, mảnh nồi và xỉ khiến bà gọi nơi này là một làng chuyên đúc đồng hay trung tâm đúc đồng đương thời[1].
Về sản phẩm, trong số đồ đồng ở Thành Dền, công cụ sản xuất có 59 hiện vật (21,77%: rìu, đục, búa, dao, lưỡi câu, mũi nhọn, dùi), vũ khí có 24 hiện vật (8,86%: lao, giáo, mũi tên), trong đó mũi tên chiếm 62,5% số vũ khí[1]. Cả văn hóa Đồng Đậu đã thống kê được 28 loại đồ đồng[1][2]; các nguồn đã đọc không nêu chuôi kiếm trong số đó.
Đồng từ đâu đến?
Chưa có bằng chứng chắc chắn về luyện quặng ở các làng đúc đồng Đồng Đậu, theo Lâm; phần lớn đồ đồng Đồng Đậu là đồng thiếc, có thể một phần đúc từ đồng tái chế[1]. Pryce và cộng sự phân tích 27 đồ đồng và một mẩu xỉ từ bốn địa điểm, trong đó có Thành Dền: tất cả đều là đồng thiếc, bảy món có chì và đều thuộc thời đồ sắt. Kết quả đồng vị chì không khớp với bất kỳ nguồn đồng tiền sử nào đã biết ở Đông Nam Á, nên các tác giả cho rằng nguồn đồng cũng nhiều khả năng ở Vân Nam, Quảng Tây, Quảng Đông[5].
Thóc, đá ngọc và đời sống
Piper và cộng sự cho biết ở Thành Dền và Đồng Đậu có nhiều hạt gạo cháy và vỏ trấu, dấu hiệu nông nghiệp thâm canh, cùng lợn, chó nuôi và có thể cả trâu[4]. Trong đợt khai quật 2010, các hố rác bếp đều có vỏ trấu, hạt gạo cháy và xương răng động vật. Báo chí khi ấy đưa tin một số hạt thóc ngâm nước nảy mầm, gây tranh luận giữa Lâm Thị Mỹ Dung và nhà cổ sinh học Vũ Thế Long về khả năng xáo trộn địa tầng; việc định tuổi AMS, ADN lúc đó mới được dự định, nên bài này không dùng chuyện hạt nảy mầm làm bằng chứng[8].
Đá cũng quan trọng ở Thành Dền. Bùi Hữu Tiến, thành viên đoàn khai quật 2010, cho biết rìu và vòng bằng đá ngọc nhiều màu thuộc lớp Đồng Đậu có số lượng không nhỏ; Lâm nhận xét đồ đá không suy giảm dù đã có đồ đồng, và cho rằng Thành Dền là trung tâm đúc đồng nhưng vẫn sản xuất thêm đồ đá[8]. Theo Nguyễn Văn Đoàn, một số mộ ở Thành Dền và Đại Trạch chỉ chôn kèm vài công cụ đá hoặc đồ gốm[2]. Theo Báo Nhân Dân năm 2020, Thành Dền khi ấy chưa nằm trong danh sách di tích được bảo vệ và có nguy cơ bị xóa sổ do canh tác[6].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
Địa Điểm Khảo cổ học Thành Dền (Những giá trị lịch sử - văn hóa nổi bật), Viện Khảo cổ học – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (khaocohoc.gov.vn); trang giới thiệu chuyên khảo của Lâm Thị Mỹ Dung (chủ biên), NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Philip J. Piper, Lâm Thị Mỹ Dung, Nguyễn Khánh Trung Kiên, Nguyễn Thị Thúy, Charles Higham, Fiona Petchey, Elle Grono, Peter Bellwood, The Neolithic of Vietnam (chương trong The Oxford Handbook of Early Southeast Asia, bản thảo đã duyệt đăng trên kho Waikato), Oxford University Press (Higham, C. và Kim, N. C. chủ biên), tr. 194–214, 2022
ISBN/DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199355358.013.14 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
T. O. Pryce, Mélissa Cadet, Francis Allard, Nam C. Kim, Trinh Hoang Hiep, Lam Thi My Dung, Wengcheong Lam, Eddy Foy, Copper-base metal supply during the northern Vietnamese Bronze and Iron Ages: metallographic, elemental, and lead isotope data from Dai Trach, Thành Dên, Gò Mun, and Xuân Lâp, Archaeological and Anthropological Sciences, tập 14, bài 16 (xuất bản trực tuyến 28/12/2021), 2022
ISBN/DOI: 10.1007/s12520-021-01489-9 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [6]
Tuyết Loan, Những di chỉ khảo cổ quý giá của Hà Nội, Báo Nhân Dân điện tử (nhandan.vn), đăng ngày 10/10/2020, 2020
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [7]
Nguyễn Hưng, Cận cảnh khu vực phát lộ 'hạt thóc 3.000 năm' nảy mầm, VnExpress (vnexpress.net), đăng ngày 19/5/2010, 2010
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [8]
Nhiều phát hiện lý thú sau 3.000 năm, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (baotanglichsu.vn), bài đăng lại ngày 20/5/2010, không ghi tác giả, 2010
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót