Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Văn Lang – Âu LạcSử liệuTỉnh, thành phố: Hà NộiThời kỳ: Văn Lang – Âu Lạc

Di chỉ Vườn Chuối (Hoài Đức, Hà Nội): làng cổ từ Phùng Nguyên đến Đông Sơn

Vườn Chuối ở Hoài Đức (Hà Nội) là di chỉ cư trú – mộ táng với lớp văn hóa nối tiếp từ Phùng Nguyên đến Đông Sơn, khai quật từ 1969 đến 2025. Bài nêu các đợt khai quật, nhà dài, xưởng chế tác, bằng xếp hạng 2025 và chỗ các số liệu lệch nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 9

Một chiếc vò gốm màu xám lục, miệng loe, cổ ngắn, thân tròn phình; nửa dưới thân phủ hoa văn vạch chéo dày, trên đó có một hình thú vạch nổi; vò đặt trong tủ kính trưng bày.
Vò gốm văn hóa Đồng Đậu trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia (Hà Nội), ảnh chụp ngày 28/11/2012 (theo mô tả của Commons). Đây là ảnh minh họa đồ gốm cùng thời kỳ, không phải hiện vật khai quật tại Vườn Chuối.Gary Todd, CC0, qua Wikimedia Commons · CC0 · Nguồn ảnh

Vị trí và tên gọi

Vườn Chuối là cụm di chỉ cư trú – mộ táng thời đại kim khí ở thôn Lai Xá, xã Kim Chung, huyện Hoài Đức, Hà Nội; sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, báo chí ghi địa điểm này thuộc xã Hoài Đức[7]. Tên di chỉ lấy từ gò Vườn Chuối, nơi cư dân xưa ở trên chỗ đất cao[2]. Theo báo cáo của đoàn khai quật năm 2019 do Bùi Văn Liêm (Viện Khảo cổ học) công bố, cả cụm gồm sáu gò: Chùa Gio, Đình Lỗ, Chiềng Vậy, Mỏ Phượng (còn gọi Mả Phượng), Dền Rắn và Vườn Chuối; ba gò đầu đã nằm trong khuôn viên Trung tâm huấn luyện thể thao quốc gia Hà Nội[1]. Nguyễn Thị Mai Hương (Viện Khảo cổ học) xếp Vườn Chuối cùng Gò Dền Rắn, Gò Mỏ Phượng vào một cụm làng Đồng Đậu, riêng Vườn Chuối khoảng 20.000 m²[8].

Các đợt khai quật đầu

Di chỉ được chú ý từ năm 1969[2]. Việt Nam News đếm đến năm 2019 có tám đợt khai quật với gần 800 m²[2]; Báo Nhân Dân gọi đợt năm đó là lần nghiên cứu thứ chín, mở hai hố 100 m² cùng 75 hố thăm dò[1]. Đợt này tìm thấy 15 mộ Đông Sơn, gồm 13 mộ huyệt đất và hai mộ nồi vò, lần đầu ở Hà Nội gặp mộ táng nhiều và tập trung như vậy[1]. Tầng văn hóa ở hai hố cho thấy sự phát triển trực tiếp từ Gò Mun sang Đông Sơn[1].

Chuỗi văn hóa liên tục, hiểu thế nào

GS Lâm Thị Mỹ Dung (Đại học Quốc gia Hà Nội) nói Vườn Chuối là nơi duy nhất ghi nhận lớp cư trú nối tiếp từ Phùng Nguyên (khoảng 2000–1500 TCN), Đồng Đậu (1500–1000 TCN), Gò Mun (1000–600 TCN) đến Đông Sơn (khoảng 700 TCN – 100 SCN)[2]. Báo cáo kèm theo nêu rõ cách chuyển tiếp: Đồng Đậu sang Gò Mun thấy ở phía bắc di chỉ, Gò Mun sang Đông Sơn thấy ở phía nam, còn di vật của cả ba văn hóa chưa tìm thấy cùng một chỗ[2]. Vì vậy "liên tục" nên hiểu là liên tục trên cả cụm di chỉ, không phải trong một cột địa tầng. Sau đợt 2024–2025, báo chí viết di chỉ có bốn giai đoạn Phùng Nguyên – Đồng Đậu – Gò Mun – Đông Sơn, từ khoảng 4.000 năm trước[6].

Đợt khai quật 2024–2025

Từ cuối tháng 3/2024, Viện Khảo cổ học, Bảo tàng Hà Nội và Khoa Lịch sử Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn khai quật di dời nửa phía tây, rộng 6.000 m², để giải phóng mặt bằng cho đường Vành đai 3,5[3]. Việt Nam News ghi 60 hố, mỗi hố 100 m²[5]. Kết quả công bố tháng 10/2024 gồm hơn 70 mộ tiền Đông Sơn (khoảng 4.000 năm tuổi) và 40 mộ Đông Sơn (khoảng 2.500 năm)[5]. Một số di cốt đeo nhiều vòng ở hai cánh tay; theo PGS Nguyễn Lân Cường, người trưởng thành trong mộ tiền Đông Sơn có tục nhổ răng cửa, tục này không thấy ở mộ Đông Sơn[5]. Vết hố cột cho phép dựng lại hai ngôi nhà dài thời Đông Sơn, được so với nhà dài ở Tây Nguyên[5]. Đoàn thu hơn 10 tấn gốm vụn[3].

Đến tháng 11/2024, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hoàng Đạo Cương kiểm tra hiện trường, nơi được nêu có hơn 200 ngôi mộ cổ cùng mặt bằng cư trú tiền Đông Sơn lần đầu được nhận diện[4]. Khi khai quật xong vào đầu tháng 3/2025, các nhà khảo cổ mô tả khu chế tác đồ ngọc thời Phùng Nguyên có hào nước, lõi vòng và mảnh vòng tay đá; cùng khu chế tác đồ tre gỗ thời Gò Mun khoảng 3.000 năm trước nằm bên dòng chảy cổ. TS Nguyễn Ngọc Quý, người chỉ huy khai quật, coi đây là phát hiện đầu tiên thuộc loại này ở các di chỉ phía Bắc[6].

Các con số không khớp

Số lần khai quật được ghi là tám (Việt Nam News 2019), chín (Báo Nhân Dân 2019), mười một (Việt Nam News 2024, Tiền Phong 2025) và 13 lần thám sát, khai quật theo GS Lâm Thị Mỹ Dung[1][2][4][5][7]. Số mộ đợt 2024 là hơn 110 trong bản tin tháng 10 nhưng hơn 200 trong bản tin tháng 11[4][5]. Diện tích khai quật các lần trước 2024 là 1.250 m² theo Báo Văn hóa, còn Tiền Phong ghi 7.555 m² cho cả 11 đợt[3][7]. Diện tích di chỉ: 12.000 m² theo Báo Nhân Dân 2025, khoảng 20.000 m² theo Nguyễn Thị Mai Hương[6][8]. Bài chưa chọn con số nào.

Bảo tồn, đào trộm và xếp hạng

Năm 2023, Hà Nội và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đồng ý bảo tồn 6.000 m² phía đông làm công viên di sản, đồng thời khai quật di dời phía tây[6]. Việc xếp hạng chậm: đến tháng 10/2024 di chỉ mới ghi vào danh mục kiểm kê[3]. Một báo cáo hội nghị năm 2017 của Huffer, Chappell, Lâm Thị Mỹ Dung và Hoàng Long Nguyên ghi lại nạn đào trộm ở Vườn Chuối và việc nghiên cứu các mộ được cứu hộ[9]. Ngày 9/11/2025, Bảo tàng Hà Nội trao bằng xếp hạng di tích cấp thành phố, kèm trưng bày chuyên đề[7].

Những người khai quật còn nhận định kết quả cho thấy thời đại Hùng Vương dựng nước không chỉ là truyền thuyết[4][7]. Đó là đánh giá của họ do báo chí trích lại, chưa có thẩm định độc lập trong các nguồn đã đọc.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Di sản vô giá ở Vườn Chuối, Báo Nhân Dân điện tử, 26/10/2019, 2019

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  2. [2]

    Nguyễn Mỹ Hà, Vườn Chuối reveals life in Hà Nội thousands of years ago, Việt Nam News, 3/11/2019, 2019

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  3. [3]

    Tiến độ bảo tồn, xếp hạng di tích quá chậm, Báo Văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), 28/10/2024, 2024

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  4. [4]

    Xung quanh những phát hiện mới tại di chỉ khảo cổ Vườn Chuối (Hà Nội): Cần giải pháp bảo tồn phù hợp, Báo Văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), tháng 11/2024, 2024

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  5. [5]

    Over 100 burials from 4000 years ago discovered at Vườn Chuối, Việt Nam News (Thông tấn xã Việt Nam), 23/10/2024, 2024

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  6. [6]

    Nguyễn Thu Hằng, Cần xếp hạng cho Di chỉ khảo cổ Vườn Chuối, Báo Nhân Dân điện tử, 16/3/2025, 2025

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  7. [7]

    Gia Linh, Làng cổ 4.000 năm tuổi của Hà Nội được xếp hạng di tích cấp thành phố, Báo Tiền Phong, 10/11/2025, 2025

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  8. [8]

    Nguyễn Thị Mai Hương, Di chỉ Đồng Đậu trong bối cảnh Holocene muộn ở châu thổ sông Hồng, Thông báo khoa học (Museum Bulletin), số 1 năm 2022, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, 2022

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  9. [9]

    Damien Huffer, Duncan Chappell, Lâm Thị Mỹ Dung, Hoàng Long Nguyên, From the Ground, Up: The Looting of Vườn Chuối in Archeological and Criminological Context (tóm tắt báo cáo hội nghị), Society for American Archaeology, Hội nghị thường niên lần thứ 81, Vancouver; bản ghi tại tDAR (id 430995), 2017

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót