Sự tích hồ Ba Bể và đảo Bà Góa

Truyền thuyết

Theo bản kể được Báo Pháp luật Việt Nam ghi lại, xưa cả vùng hồ Ba Bể là đất đai trù phú, làng mạc đầm ấm. Một đêm giông bão, mưa đổ ầm ầm, mặt đất nứt nẻ rồi thung lũng sụt xuống thành biển nước. Làng thoát nạn nhờ một bà lão hiền lành, đức độ được thần linh báo trước trận hồng thủy, nên bà báo cho thanh niên và bà con đi về phương Bắc tìm đất mới. Bà ở lại chờ người đón về, nhưng đoàn người đi mãi không trở lại; bà chờ đến khi hóa đá, đứng giữa biển trời Ba Bể. Hòn đảo còn sót lại được gọi là "Pò Giả Mải", tức đảo Bà Góa^[1].

Một bản khác, được Znews nhắc trong bài du ký, kể về hai mẹ con người đàn bà góa tử tế với một người ăn mày, thực ra là thần Giao Long đội lốt để thử lòng dân. Họ được thần ban cho những hạt thóc để sống sót qua trận đại hồng thủy làm nên hồ Ba Bể; những hạt thóc hóa thành thuyền độc mộc, giúp họ đi cứu người^[2]. Như vậy các bản kể khác nhau ở nhân vật (một bà lão hay hai mẹ con) và phương cách thoát nạn, nhưng chung ý nghĩa: lòng tốt được che chở, đảo Bà Góa là dấu tích còn lại của nơi cư trú xưa.

Tên gọi và những địa danh gắn với truyện

Theo VnExpress, hồ được gọi là Ba Bể vì do ba nhánh lớn là Pé Lầm, Pé Lù, Pé Lèng hợp lưu mà thành. Hồ nằm trong khuôn viên xã Nam Mẫu, gồm hai thôn Bó Lù và Pác Ngòi, nơi người Tày sinh sống; nhà sàn là nét đặc trưng và thuyền độc mộc vẫn là phương tiện quen thuộc. Gắn với hồ có quần thể Ao Tiên, đảo Pò Giả Mải (đảo Bà Góa), động Puông, thác Đầu Đẳng^[3]. Wikipedia tiếng Anh cho biết đảo Bà Góa là một hòn đảo nhỏ hình nón gần giữa phần hồ phía nam, và theo truyền thuyết địa phương từng là nhà của một bà góa được thần linh cứu khỏi lũ^[4].

Znews, bên cạnh việc nhắc truyền thuyết, nhận xét thực tế đây là một đảo đá vôi giống đảo An Mã, là sản phẩm của quá trình trượt lở các núi đá vôi xung quanh^[2]. Cách giải thích khoa học đó không thay thế truyền thuyết, vốn là cách người dân địa phương lý giải cảnh quan.

Đền An Mạ trên hồ

Trên hồ còn một đảo đá vôi khác tên An Mã, hình như con ngựa đang lội nước, cao khoảng 30 m so với mặt hồ và nằm ở vị trí "bể hai" (Pé Lù). Theo Báo Pháp luật Việt Nam, người dân lập đền An Mạ trên đảo lớn nhất giữa hồ để nhớ ơn bà góa đức độ; đền bằng gỗ, dài 9 m, rộng 6 m, lợp ngói vảy rồng, được trùng tu năm 2007. Đền thờ cả Phật, mẫu Thượng Ngàn, chúa Sơn Trang, Đức Thánh Trần; hằng năm ngày 10 đến 12 tháng Giêng âm lịch có hội Lồng Tồng, người dân đến đền cầu an, cầu phúc^[1].

Tên "An Mạ" được giải thích theo ít nhất hai cách. Một là đền thờ các trung thần nhà Mạc sau thất bại trong cuộc chiến Lê – Mạc, những người theo truyền ngôn đã chạy đến động Puông rồi tuẫn tiết; dân dựng đền thờ họ Mạc nhưng sợ quân Lê trả thù nên đổi thành họ Mạ. Hai là thực ra đây là đền An Mã, nhưng để không trùng tên đảo nên gọi chệch đi^[1]. Hai cách này đều là lời kể dân gian, chưa có nguồn nào kiểm chứng.

Hồ Ba Bể ngày nay

Hồ nằm ở độ cao khoảng 150 m so với mực nước biển, dài khoảng 8 km, thuộc vườn quốc gia Ba Bể, nơi có rừng núi đá vôi và rừng thường xanh^[2][4]. Wikipedia tiếng Anh ghi vườn quốc gia thành lập năm 1992 với diện tích 100,48 km², độ sâu tối đa của hồ khoảng 35 m^[4]. Nguồn nêu diện tích mặt hồ không thống nhất: Znews ghi hơn 650 ha, Wikipedia ghi biến động từ 3 đến 5 km² giữa mùa khô và mùa mưa, còn VnExpress ghi "6.000 m²", con số rõ ràng không hợp lý nên bài không dùng^[2][3][4]. Vùng hồ ngày nay là nơi người dân trồng trọt, đánh cá, đón khách nghỉ nhà sàn và đi thuyền ngắm cảnh, tham quan động Puông, thác Đầu Đẳng^[2][3].

Hồ Ba Bể từng thuộc tỉnh Bắc Kạn; sau khi sáp nhập, địa bàn nay thuộc tỉnh Thái Nguyên theo cách ghi của Wikipedia tiếng Anh^[4].