Hát trống quân (Bắc Bộ)

Khái quát

Hát trống quân là loại hình diễn xướng dân gian nam nữ đối đáp, giao duyên của người Việt ở Bắc Bộ. Nguyễn Đức Hoàng (Tạp chí Giáo dục Nghệ thuật, 2025) lưu ý rằng các nơi tuy cùng tên gọi nhưng lối hát có đặc trưng riêng về âm nhạc và cách diễn xướng^[1]. Vì vậy bài này mô tả theo từng địa phương được báo chí và nghiên cứu ghi nhận: Bùi Xá (Bắc Ninh), Dạ Trạch (Hưng Yên), Đức Bác (nay thuộc Phú Thọ) và một số nơi ở Hà Nội như Phúc Lâm, Khánh Hà, Hát Môn^{[2][3][4][5][7]}. Báo Đại Đoàn Kết (2016) cho biết các nhà nghiên cứu xem trống quân là loại dân ca khá phổ biến ở châu thổ Bắc Bộ và một phần Bắc Trung Bộ, với tình yêu nam nữ là chủ đề nổi bật nhất^[5].

Cái "trống quân"

Nhạc cụ đệm khác nhau tùy nơi. Ở Phúc Lâm (Hà Nội), xưa người ta đào hố đất sâu khoảng hai gang tay ở sân đình, phủ ván mỏng hoặc mo cau, căng dây mây đã ngâm bùn ba tháng qua mặt ván rồi neo vào hai cọc tre và gõ bằng dùi tre; ngày nay dùng thùng cộng hưởng bằng tôn để dễ mang đi biểu diễn^[7]. Bùi Xá xưa dùng "trống đất", hiện được cải tiến thành một thanh gỗ ngang, hai cọc và dây thép, mặt trống úp xuống thanh ngang^[2]. Ở Dạ Trạch, nhạc cụ đặc trưng là "trống đất" (còn gọi "thổ cổ") với hai ghế cao và hai que gõ^[4]; về sau có "trống thùng" làm bằng gỗ, tre, mây^[1]. Riêng Đức Bác dùng trống con mặt da: người nữ đeo trống trước ngực, người nam cầm dùi gõ^[1][3].

Cách hát

Ở Dạ Trạch, theo Nguyễn Đức Hoàng, cuộc hát thường chia ba giai đoạn: hát lập đám, hát thi thố và hát giã đám. Mỗi nhóm nam hoặc nữ có bốn đến năm người, cử một người giỏi đứng đối đáp và gõ trống; bên nào không đáp được thì thua và nhường chỗ nhóm khác; phần thưởng thường chỉ là thước vải, gói bánh hay rổ hoa quả. Dịp sôi nổi nhất là Trung thu, từ mùng 10 đến 27 tháng Tám âm lịch; lời ca chủ yếu là lục bát, kèm các từ đệm như "thời", "thì", "rồi"^[1]. Ở Phúc Lâm, Báo Nhân Dân mô tả một canh hát có bốn chặng: lập đám, đối đáp, hát đố thử tài và giã bạn, nhịp 2/4^[7]. Ở Bùi Xá, theo VietnamPlus, trước năm 1945 người làng hát vào tháng Tám âm lịch những đêm trăng nông nhàn ở sân đình, "liền anh" đối đáp với "liền chị"^[2].

Đức Bác khác hẳn vì gắn với lễ hội "Khai xuân cầu đinh". Nguyễn Đức Hoàng cho biết lễ hội diễn ra từ mùng 1 đến mùng 3 tháng Hai âm lịch ở đình Mẫu thờ Đức Thánh Bà; trai làng đón "đào Xoan" ở làng Phù Đức (Phú Thọ), cả đoàn hát theo ba chặng đón đào, rước đào và hát đến cửa đình, trong khi từng "dây trống" gồm ba bốn đôi nam nữ vừa hát vừa tiến dần về phía đình^[1]. VietnamPlus (2023) lại ghi hội kéo dài ba ngày đầu tháng Giêng và trai làng đón đào vào trưa mùng Một Tết; hai nguồn lệch nhau về thời điểm^[1][3].

Âm nhạc

Theo Nguyễn Đức Hoàng, giai điệu trống quân ở cả hai nơi dựa vào thanh điệu của câu lục bát hoặc tiếng nói địa phương, thường ở nhịp hai phách. Đức Bác hát trên một giai điệu chủ đạo, giọng nam và nữ chênh nhau khoảng một quãng bốn đúng, thang âm ba hoặc bốn âm; Dạ Trạch có nhiều cách tiến hành điệu, có khi pha với các làn điệu như Cò lả, Bồng mạc, Sa mạc, thang năm âm, đôi bài sáu âm, nam và nữ thường cùng âm chủ. Tác giả cho rằng Đức Bác thuộc lớp dân ca "tương đối cổ" còn Dạ Trạch gần đây hơn, đây là nhận định của ông dựa trên cách xếp loại của Tú Ngọc, không phải mốc niên đại đã được kiểm chứng^[1].

Những câu chuyện về nguồn gốc

Chưa nguồn nào xác lập thời điểm ra đời, và mỗi nơi kể một cách. Theo các cụ cao niên được VietnamPlus dẫn, trống quân Bùi Xá có từ thế kỷ XIII thời Trần^[2]. Ở Đan Nhiễm (Khánh Thượng, Thường Tín), dân làng kể rằng vua Quang Trung sáng tạo ra lối hát để động viên quân lính mệt mỏi, và vì không có nhạc cụ nên quân sĩ đào hố, đậy mâm rồi gõ làm nhịp^[6]. Ở Đức Bác, truyền thuyết gắn với một cô gái theo Bà Trưng đánh giặc rồi hóa ở Kẻ Lép, được dân lập đền^[3]; còn Nguyễn Đức Hoàng cho rằng có thể trống quân Đức Bác ra đời từ thời Hùng Vương và "trống quân" là cách nói đảo của "quân trống" để chỉ các chàng trai mang trống đi đón đào, nhưng đây là giả thuyết của tác giả^[1]. Báo Đại Đoàn Kết (2025) chỉ ghi Dạ Trạch truyền miệng qua nhiều thế hệ, không nêu mốc hình thành^[4].

Di sản và bảo tồn

Trống quân Dạ Trạch được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 21/11/2016 theo Quyết định số 4036/QĐ-BVHTTDL^[1]; VietnamPlus ghi trống quân Bùi Xá được công nhận năm 2016 và Đức Bác năm 2019^[2][3]. Ở Hà Nội, theo Báo Đại Đoàn Kết (2016), từ năm 2015 trống quân được đưa vào diện cần bảo vệ khẩn cấp; trước dự án bảo vệ mỗi nơi chỉ còn khoảng sáu người cao tuổi biết hát, sau đó các xã Khánh Hà (Thường Tín), Phúc Tiến (Phú Xuyên) và Hát Môn (Phúc Thọ) lập câu lạc bộ^[5]. Câu lạc bộ thôn Phúc Lâm lập năm 2016, nay là di sản cấp thành phố và đang có hồ sơ đề nghị công nhận cấp quốc gia^[7]. Ở Bùi Xá, câu lạc bộ lập năm 1993 với 5 người, nay hơn 20 người và đã sưu tầm hơn 100 bài cổ; nghệ nhân cho rằng phần giao duyên, đối đáp đang mất dần vì người hát chủ yếu là nữ^[2]. Ở Dạ Trạch, việc khôi phục bắt đầu từ năm 1991, bảy nghệ nhân được phong Nghệ nhân Ưu tú năm 2015, nhưng chính quyền xã thừa nhận việc khai thác du lịch còn nhỏ lẻ^[4].