Tết Nào pê chầu của người Mông đen (Điện Biên)

Tên gọi và địa bàn

Nào pê chầu là Tết cổ truyền của người Mông, được ghi nhận trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia dưới tên "Tết Nào pê chầu của người Mông đen", địa bàn xã Mường Đăng, huyện Mường Ẳng, tỉnh Điện Biên (Quyết định 1877/QĐ-BVHTTDL ngày 8 tháng 6 năm 2015, loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng)^[1]. Báo Viet Nam News mô tả đây là ngày lễ truyền thống hằng năm của người Mông ở Điện Biên, diễn ra vào cuối tháng 11 âm lịch, khoảng một tháng trước Tết Nguyên đán, để mừng kết thúc vụ mùa và nghỉ ngơi sum họp^[3]. Theo VietNamNet, lễ công nhận di sản được tổ chức tại bản Nậm Pọng, xã Mường Đăng vào ngày 16 tháng 12 năm 2015^[4].

Thời gian

Theo Viet Nam News, vào ngày cuối của tháng 11 âm lịch các gia đình dọn dẹp, trang hoàng nhà cửa và cùng làm bánh; nghi lễ diễn ra từ chiều cuối tháng 11 đến sáng sớm ngày đầu tháng 12 âm lịch, gồm quét bồ hóng và lấy nước may mắn^[3]. Báo ảnh Dân tộc và Miền núi, mô tả Tết của người Mông ở Sín Chải (bài không nêu tỉnh), kể các mốc "ngày 29", "ngày 30", "mùng 1" và "mùng 3" của Tết Mông; các ngày này tính theo lịch riêng của người Mông chứ không trùng Tết Nguyên đán của người Kinh^[2].

Chuẩn bị và nghi lễ

Theo Báo ảnh Dân tộc và Miền núi, tối ngày 29 các gia đình ngâm gạo nếp, sáng ngày 30 giã bánh dày, loại bánh không thể thiếu trong mâm cúng. Cái bánh đầu tiên nặn để cúng tất niên, cái to nhất, vừa đầy mẹt, để dành cúng mời tổ tiên vào mùng 3^[2]. Viet Nam News cho biết người Mông tin rằng chiếc bánh tượng trưng cho mặt trời, mặt trăng và vũ trụ, nguồn gốc của muôn loài^[3].

Nghi lễ theo tả của Báo ảnh Dân tộc và Miền núi gồm năm phần: lễ quét bồ hóng, lễ cúng Xử Ka, lễ cúng tất niên, lễ lấy nước lộc năm mới và lễ hạ mâm^[2]. Quét bồ hóng là quét nhà để gạt đi điều xấu, rủi ro, bệnh tật của năm cũ^[2]. Trong lễ cúng Xử Ka, gia chủ dán giấy mới lên bàn thờ bốn vị thần Xử, Ka, Lò, De, được coi là quan trọng nhất của mỗi gia đình người Mông, cầm gà trống khấn và tung quẻ bằng sừng trâu chẻ đôi để biết thần đã nhận lễ chưa^[2]. Sáng mùng 1, chủ nhà mang hương và giấy dó ra đầu nguồn xin nước lộc, rồi cân bát nước mới với bát nước cũ: nước mới nặng hơn thì năm đó nhiều mưa gió, nhẹ hơn thì dễ khô hạn^[2]. VOV ghi nhận phong tục lấy và cân nước đầu năm ở nhiều vùng Mông, trong đó cách làm khác nhau giữa các nhóm và địa phương như Yên Bái, Sơn La^[5]. Lễ hạ mâm vào chiều mùng 3: chiếc bánh dày lớn được đem ra mời và tiễn tổ tiên; theo nguồn này chỉ phụ nữ hoặc người khác dòng họ ăn bánh này, đàn ông trong nhà không ăn vì quan niệm sẽ làm tổ tiên không có "phương tiện" trở về^[2].

Phần hội và các kiêng kỵ

Theo VietNamNet, trong ngày lễ có giã bánh, múa khèn, ném pa pao, nghi thức xua đuổi ma quỷ và thờ cúng tổ tiên; người Mông chuẩn bị quần áo mới vì tin rằng mọi thứ phải mới, và tránh nổi giận, cãi nhau^[4]. Báo ảnh Dân tộc và Miền núi bổ sung các kiêng kỵ: không đổ nước xuống nền nhà, không quét nhà đổ rác ra ngoài trong ba ngày đầu, không ăn rau, không ngủ trưa, không cãi vã; cùng các trò như ném pao, đánh cù và âm nhạc khèn, sáo, nhị, đàn môi, hát ống^[2]. Theo Viet Nam News, sau phần biểu diễn dân ca, thanh niên chơi trò dân gian để tìm bạn đời^[3].

Giá trị và bảo tồn

Ông Hờ Sống Lử, trưởng bản Pú Súa (xã Ẳng Cang, huyện Mường Ảng) nói với Viet Nam News rằng Tết góp phần gắn kết cộng đồng, giúp mọi người nhìn lại năm cũ và lên kế hoạch cho năm mới^[3]. VietNamNet ghi nhận lễ hội đã biến đổi theo quá trình giao lưu văn hóa, nay còn ít người thực hiện được trọn vẹn các nghi lễ truyền thống, và lãnh đạo tỉnh Điện Biên kêu gọi chính quyền, đoàn thể cùng gìn giữ^[4].