Tết Chôl Chnăm Thmây của người Khmer Nam Bộ

Tên gọi và ý nghĩa

Chôl Chnăm Thmây có nghĩa là "vào năm mới"^[2]. Đây là lễ tết lớn nhất trong năm của người Khmer Nam Bộ^[1][2]. Tết rơi vào thời điểm giao mùa giữa mùa nắng và mùa mưa, khi bắt đầu vụ sản xuất theo nông lịch cổ truyền của người Khmer, nên mang ý nghĩa tạ ơn các vị thần nông nghiệp, thần Phật và tổ tiên đã phù hộ cho mùa vụ vừa qua, cầu mong vụ mới may mắn hơn^[1]. Một bài nghiên cứu được đăng trên trang của Cục Di sản văn hóa nhận xét lễ tết này là sự pha trộn giữa nghi lễ nông nghiệp, tập tục thờ tổ tiên và các nghi thức Phật giáo^[1].

Thời gian và địa điểm

Theo bài nghiên cứu này, tết được tổ chức vào tháng Ba âm lịch Khmer, khoảng tháng 4 dương lịch^[1]. Ngày cụ thể thay đổi theo từng năm vì thời khắc chuyển giao năm cũ sang năm mới được tính theo quy tắc chiêm tinh cổ của người Khmer; lễ rước đại lịch thường diễn ra vào ngày 13 hoặc 14 tháng 4 dương lịch^[4]. Ở một số chùa, tết bắt đầu từ ngày 13 tháng 4, nhưng các achar maha (thầy cả) đôi khi điều chỉnh thời gian cho phù hợp^[1]. Năm 2026 tết diễn ra ba ngày chính từ 14 đến 16 tháng 4, với ngày đầu là Maha Sangkrant, ngày thứ hai là Wonbơt và ngày thứ ba là Lơng Săk^[3].

Trước đây, ở một đôi nơi tết kéo dài đến 7 ngày, ngày nay thường chỉ còn 3 ngày^[1]. Người Khmer cư trú tập trung ở miền Tây Nam Bộ, các tỉnh như Sóc Trăng, Trà Vinh, Kiên Giang, An Giang, Bạc Liêu theo số liệu năm 2009^[1]; sau khi sáp nhập năm 2025 các địa bàn này thuộc Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang và Cà Mau. Các lễ hội của người Khmer, nhất là lễ đón tết, đều tập trung tại chùa, nơi cộng đồng coi là ngôi nhà chung^[2].

Chuẩn bị

Trước tết, các gia đình dọn dẹp, chỉnh trang nhà cửa với quan niệm gột rửa điều không may của năm cũ^[3]. Gia đình có con trai đến tuổi tu tập chuẩn bị xiêm y và vật dụng để cúng chùa và để con dùng khi nhập tu; chùa thì dọn dẹp, trang trí, làm mới tượng vị thần bốn mặt mỗi năm một lần^[1].

Ngày đầu: Maha Sangkrant

Vào ngày đầu, người Khmer mặc quần áo đẹp, mang nhang đèn, bánh trái, hoa quả đến chùa. Đến thời khắc giao thừa, trong tiếng trống và cồng, đoàn rước đại lịch Maha Sangkran đi ba vòng quanh chánh điện, xuất phát từ hướng Đông theo chiều kim đồng hồ; vị sư cả đặt quyển đại lịch lên bệ thờ, tụng kinh đón vị thần cai quản năm mới và cầu an^[4]. Lễ rước gắn với truyền thuyết cuộc đấu trí giữa Đại Phạm Thiên và cậu bé Thom-ma-bal, tiền kiếp của đức Phật^[4]. Ở chùa Tum Pok Sok (Sóc Trăng), theo ghi nhận năm 2014, ngày đầu còn có lễ cúng thần Thổ Địa (Neak ta), lễ đón nhận các bé trai nhập tu và lễ rước tượng thần bốn mặt về điện thờ thay tượng cũ^[1]. Buổi tối có các trò chơi dân gian cùng các điệu múa như dù kê, rô băm, rom vong^[2].

Ngày thứ hai và thứ ba

Ngày thứ hai, theo VietnamPlus, mọi người mang cơm nước đến dâng sư sãi; chiều đến, dưới sự hướng dẫn của achar, họ làm lễ đắp núi cát ngay trong khuôn viên chùa, tục này gắn với thuật cầu mưa của người xưa^[2]. Bài nghiên cứu này cho biết tín niệm đắp núi cát xoay quanh việc làm phúc, cầu an; dân làng tự nguyện góp cát, vôi, xi măng để sau tết dùng tu sửa chùa^[1]. Ở chùa Tum Pok Sok năm 2014, việc dâng cơm và đắp núi cát được ghi nhận vào ngày thứ ba, sau lễ nhập tu của các bé trai ở ngày thứ hai; thứ tự các nghi lễ có thể khác nhau giữa từng chùa^[1].

Lễ tắm Phật là nghi thức của ngày thứ ba theo VietnamPlus: các nhà sư dùng cành hoa vẩy nước ướp hương lên tượng Phật; đến trưa, mỗi gia đình tắm tượng Phật thờ trong nhà, chúc tết ông bà, cha mẹ, có khi tắm cho ông bà, cha mẹ như một cách báo hiếu^[2]. Bài nghiên cứu còn nêu lễ cầu siêu cho linh hồn ông bà, tổ tiên là lễ lớn nhất của dịp tết^[1].

Phần hội

Trong khuôn viên chùa hoặc sân nhà diễn ra các trò chơi như ném còn, kéo co, nhảy bao bố, bịt mắt đập niêu^[3]. Người Khmer còn tổ chức các loại hình nghệ thuật truyền thống như múa rom vong, rô băm, dù kê^[3], hát aday, múa trống xà dăm, thả diều^[2].

Giá trị

Ngoài ý nghĩa tâm linh, bài nghiên cứu này nhận xét tết còn là dịp huy động đóng góp của cộng đồng về lương thực, tiền bạc, nguyên vật liệu để duy trì đời sống sư tăng và tu bổ chùa, các công trình chung^[1]. Những ngày tết cũng là thời gian người con Khmer trở về sum họp gia đình, thăm họ hàng^[2].