Tết cá của người Tày (Mậu Duệ, Yên Minh)

Tên gọi và địa bàn

Tết cá là Tết truyền thống của người Tày ở Yên Minh (Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), còn gọi là Tết Khẩu Ràng, được mô tả là lễ đón lúa mới^[4]. Báo Hà Giang điện tử cho biết đây là lễ hội mang bản sắc riêng của người Tày ở các xã Mậu Duệ, Ngọc Long, Du Tiến, Du Già, tổ chức vào ngày 9 tháng 9 âm lịch hằng năm^[3]. Tết cá của người Tày ở Hà Giang nằm trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 3247/QĐ-BVHTTDL ngày 16 tháng 9 năm 2016, loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng^[1].

Nguồn gốc theo lời kể

Theo VietNamPlus, lời kể dân gian nói hai thủ lĩnh người Tày là Nguyễn Viễn Rịch và Nguyễn Viễn Quang đưa họ hàng, bà con đến xã Mậu Duệ khai phá đất, lập bản, dựng nhà ở các thung lũng ven sông, suối. Trong quá trình canh tác, người dân sáng tạo ra cách thả cá chép vào ruộng lúa; thấy hiệu quả, bà con nhân rộng cách làm, và từ đó đến ngày 9 tháng 9 âm lịch hằng năm lại làm Tết cá, dâng lễ lên tổ tiên để tỏ lòng biết ơn^[5]. Lễ không chỉ thể hiện lòng thành kính với tổ tiên đã truyền dạy nghề trồng lúa mà còn gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt^[5].

Chuẩn bị và mâm cỗ

VietNamPlus cho biết khoảng ba tháng trước ngày Tết, người dân thả cá giống vào ruộng lúa, trung bình mỗi sào Bắc Bộ khoảng 300 đến 500 con; gần đến ngày lễ, các gia đình chia việc cho từng thành viên chuẩn bị lễ vật và món ăn^[5]. Theo Báo Nhân Dân, nhà nào ở xã cũng nuôi cá chép ruộng; đến mùa lúa chín bà con tháo nước bắt cá về ăn Tết và chọn những con to khỏe nhất cho hội đua cá^[2].

Đúng ngày 9 tháng 9 âm lịch, các gia đình sửa mâm cỗ, thành kính cáo tổ tiên và thần linh. Điểm nhấn của mâm cỗ là món chế biến từ cá chép nuôi trong ruộng lúa: bánh chưng nhân cá, cá đồ măng chua, cá rán, cá lam ống vầu, gỏi cá, bánh lòng cá trộn hạt kê^[5]. VietNamPlus còn nêu một số điều kiêng kỵ trong chế biến mà mỗi gia đình, dòng họ lưu truyền: cá chỉ được mổ vào ban đêm, người làm không dùng dao mà dùng que nứa vót nhọn, khi nướng cá phần đuôi không được quay vào cửa bếp và cá phải giữ nguyên dáng, không để cong hoặc cháy đuôi^[5]. Báo Nhân Dân ghi nhận sáng sớm ngày Tết người dân dậy chế biến món cá, thắp hương cúng thần linh; trẻ nhỏ được người lớn bắt cho những con cá chép ruộng to khỏe để đi chơi^[2].

Phần hội

Phần hội thu hút đông người vì những trò gắn với cá và ruộng. Theo Báo Nhân Dân năm 2023, các hoạt động gồm đua cá, bắt cá bằng tay trong ruộng, thi gói bánh chưng nhân cá, nướng cá chép ruộng, trải nghiệm nấu rượu ngô men lá^[2]; đua cá được tổ chức ở đoạn suối rộng, hàng trăm "vận động viên" cá từ các hộ gia đình tham gia và bị té nước để bơi ngược dòng về đích^[2]. Báo Hà Giang điện tử (2020) thêm các phần thi chọc mật cá và chế biến món ẩm thực từ cá, cùng phần lễ với văn nghệ dân gian^[3]. Báo Tuyên Quang điện tử ghi nhận lễ hội năm 2026 do Ủy ban nhân dân xã Mậu Duệ tổ chức sáng 17 tháng 10 với đua cá, thi câu cá, trình diễn trang phục dân tộc, thi bò đẹp và bắt cá chép ruộng bằng tay^[4]; thời điểm tổ chức ngày hội chính thức có thể lệch vài hôm so với ngày 9 tháng 9 âm lịch.

Giá trị và bảo tồn

Các nguồn thống nhất Tết cá là dịp tưởng nhớ tổ tiên, cầu mùa và gắn kết cộng đồng, gia đình, dòng họ^[2][4][5]. Lễ hội còn được địa phương xây dựng thành sản phẩm du lịch, diễn ra vào mùa hoa tam giác mạch trên Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, đồng thời khuyến khích người dân phát triển chăn nuôi, tăng thu nhập^[2][3][4].