Quang Trung – Nguyễn Huệ (1753–1792): đế nghiệp ngắn ngủi và những đánh giá

Lên ngôi hoàng đế cuối năm 1788

Nguyễn Huệ sinh năm 1753, là một trong ba anh em nhà Tây Sơn^[5]. Theo Wikipedia tiếng Việt, cuối năm 1788 vua Lê Chiêu Thống cầu viện nhà Thanh, Tôn Sĩ Nghị đưa quân vào Thăng Long. Ngày 25 tháng 11 năm Mậu Thân (22/12/1788), Nguyễn Huệ cho lập đàn ở núi Bân (Huế), tuyên bố lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung, rồi xuất quân ra Bắc^[5]. Thời gian trị vì của ông chỉ kéo dài đến năm 1792^[1]. Cuộc đại phá quân Thanh đầu năm 1789 được trình bày ở bài riêng về trận Ngọc Hồi – Đống Đa.

Chính sách dùng người và giáo dục

Nguyễn Thị Mỹ Hạnh, trong bài đăng ở Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội năm 2016, nêu bốn chiếu liên quan đến việc chọn người: chiếu cầu hiền, chiếu gọi quan lại triều trước, chiếu lập học và chiếu về thi cử^[1]. Theo bài này, nhà vua cho phép cả quan lại lẫn người chưa có tiếng tự tiến cử, và vẫn dùng cả quan cũ thời Lê – Trịnh; tác giả kể tên Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích, Vũ Huy Tấn, Ninh Tốn và Bùi Dương Lịch^[1]. Việc thi cử được tổ chức ba năm một lần theo kỳ thi Minh kinh, lần đầu vào năm 1789 ở Phú Xuân, cho người ở mọi miền dự thi; mục đích nêu ra là tránh tệ "quan ba tiền" cuối thời Lê^[1]. Về giáo dục, nhà vua đặt một viện dịch sách từ chữ Hán sang ngôn ngữ của nước ta để in rộng rãi và giao La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp đứng đầu; đầu năm 1792, viện dịch xong bộ Tứ thư và sách Tiểu học^[1].

Tác giả nhận xét chính sách tuyển người của Tây Sơn "dân chủ và cởi mở" hơn nhiều triều đại khác. Đó là đánh giá của tác giả. Bài cũng cho thấy một mặt khác: một bộ phận sĩ phu Bắc Hà, như Lý Trần Quán, Trần Phương Bình, Nguyễn Huy Trạc, đã tự tử để giữ lòng trung với nhà Lê hoặc họ Trịnh, và nhiều người khác chống lại Tây Sơn^[1].

Chuyến đi Bắc Kinh năm 1790

Theo Wikipedia tiếng Việt, tháng 1/1790 Quang Trung cử một sứ đoàn khoảng 150 người sang Yên Kinh triều kiến vua Càn Long; người cầm đầu, theo nhiều tài liệu, là người đóng giả nhà vua theo kế của Ngô Thì Nhậm. Các tài liệu ghi tên người đóng giả khác nhau: Việt Nam sử lược chép là Phạm Công Trị, Đại Nam chính biên liệt truyện chép là Nguyễn Quang Thực^[5].

Một bài của Báo Nông nghiệp và Môi trường năm 2025 cho biết thêm hai tên khác trong kỷ yếu "Danh nhân Phan Huy Ích": Phan Văn Trị và Nguyễn Gia Phan. Tác giả bài báo nêu nghi vấn vì không rõ lai lịch hay nguồn tư liệu của những tên mới này^[3]. Ngược lại, Nguyễn Duy Chính, trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển năm 2017, cho rằng một bức chân dung đề "An Nam quốc vương Nguyễn Quang Bình" ở Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh, do nhà nghiên cứu Trần Quang Đức công bố, là một trong ba bức vẽ vua Quang Trung khi chính ông dẫn đoàn sang chúc thọ. Ông còn cho rằng các hình vẽ và tượng đài Quang Trung lưu hành hiện nay bắt nguồn từ một bản vẽ vua Càn Long^[2]. Hai cách hiểu, "vua giả" và "chính nhà vua", không thể cùng đúng; bài này chỉ nêu chúng, không chọn bên nào.

Qua đời và lăng mộ

Quang Trung mất ngày 29 tháng 7 năm Nhâm Tý (16/9/1792). Wikipedia ghi ông hưởng dương 40 tuổi; sách Đại Nam thực lục và Hoàng Lê nhất thống chí ghi tháng mất khác nhau (tháng 7 và tháng 8 âm lịch), một cách lý giải cho rằng ông mất khoảng giờ tý ngày cuối tháng 7^[5]. Nơi chôn ông chưa được xác định. Tuổi Trẻ điểm các giả thuyết: núi Khuân Sơn, Phan Thiết, núi Quyết (Nghệ An) và nhiều địa điểm quanh Huế, đa số bị giới nghiên cứu cho là chưa đủ căn cứ. Tại hội thảo về cung điện Đan Dương năm 2015, giáo sư Phan Huy Lê ủng hộ lập luận của Nguyễn Đắc Xuân rằng nhà vua được mai táng ngay trong cung điện này ở Phú Xuân, nhưng vị trí cung vẫn cần nghiên cứu thêm^[4].

Các đánh giá

Wikipedia dẫn nhiều nhận định. Giáo sư Văn Tạo cho rằng Nguyễn Huệ thống nhất đất nước về cơ bản, còn Nguyễn Ánh thống nhất hoàn toàn^[5]. Trần Trọng Kim, trong Việt Nam sử lược (1920), viết rằng xét theo "bản triều" nhà Nguyễn thì Tây Sơn là ngụy, nhưng xét theo công lý thì Quang Trung ngang với Đinh Tiên Hoàng, Lê Thái Tổ^[5]. Đại Nam liệt truyện của Quốc sử quán triều Nguyễn có mục "Ngụy Tây", chép việc Huệ "tiếm ngôi" và gọi thụy hiệu của ông là "ngụy thụy"; đó là cách nhìn của sử quan triều đại thắng cuộc^[5]. Tác giả K. W. Taylor, cũng theo bài này, cho rằng ngoài lý do cái chết bất ngờ thường được nêu, cần chú ý việc tầm nhìn khu vực của Bình Định khiến Tây Sơn dễ bị đe dọa bởi một đối thủ có chiến lược lâu dài xuất phát từ Nam Bộ^[5]. Các nhận định này khác nhau về cả tiêu chuẩn đánh giá lẫn lập trường, nên bài chỉ trình bày, không xếp hạng.