Cửu đỉnh (Hoàng thành Huế, 1835–1837)

Chín chiếc đỉnh đồng trước Thế Miếu

Cửu đỉnh là bộ chín chiếc đỉnh đồng do vua Minh Mạng cho đúc từ năm 1835 đến năm 1837, đặt thành một hàng ngang ở sân Thế Miếu trong Hoàng thành Huế và còn nguyên ở vị trí ấy đến nay^[1][2]. Theo bài của TS Phan Thanh Hải trên Báo Văn hóa, mỗi đỉnh cao trung bình 2,3 m, nặng từ hơn 1,9 đến 2,6 tấn. Chín đỉnh mang tên Cao, Nhân, Chương, Anh, Nghị, Thuần, Tuyên, Dụ và Huyền; đỉnh nào cũng có bầu tròn, cổ thắt, miệng loe, hai quai và ba chân. Ở cổ đỉnh có dòng ghi năm đúc (năm Minh Mạng thứ 16, Ất Mùi, tức 1835) và trọng lượng tính bằng cân ta^[2].

Đúc và đặt đỉnh

Theo Đại Nam thực lục chính biên mà Báo Pháp luật Việt Nam dẫn, việc đúc khởi đầu vào tháng 12 năm 1835 và xong vào tháng 6 năm 1837, do thợ Phường đúc Huế thực hiện^[1]. Một bài trên Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm TP.HCM dẫn cùng bộ sử, ghi việc bắt đầu đúc vào tháng 10 âm lịch năm Ất Mùi, quy ra khoảng từ ngày 20/11 đến 19/12/1835; vì vậy các mốc khởi đúc chưa hoàn toàn trùng nhau^[3]. Trước khi đúc, triều đình làm lễ cáo; đúc xong, đỉnh được đưa đến sân Thế Miếu, sau lưng Hiển Lâm Các, để làm lễ tạ^[1]. Theo TS Huỳnh Thị Anh Vân, mỗi đỉnh cần góp sức của khoảng 60 lò nấu đồng, mỗi lò nấu được 30–40 kg; bài báo còn cho biết các hình nổi được tạo mẫu, làm khuôn từ trước rồi đúc liền khối^[5].

Cửu đỉnh được xếp đối diện các gian thờ trong Thế Miếu. Cao đỉnh, ứng với gian thờ vua Gia Long, được đặt nhích lên phía trước khoảng 3 m vì Minh Mạng coi ông là vị vua khai sáng triều đại^[3][5].

Các hình trên thân đỉnh

Mỗi đỉnh có 17 hình chạm nổi và một bức họa thư, cộng lại thành 162 họa tiết cho cả bộ^[1]. Đề tài gồm tinh tú, núi sông, cửa biển, cây cỏ, muông thú, sản vật, binh khí và xe thuyền^[1][3]. Báo Pháp luật Việt Nam đếm 90 hình thuộc động thực vật, trong đó thực vật chiếm 54 họa tiết^[1]. Nguyễn Công Hậu nêu ví dụ: sông Hồng ở Tuyên đỉnh, sông Cửu Long ở Huyền đỉnh, sông Hương ở Nhân đỉnh, hổ ở Cao đỉnh và cá voi ở Nhân đỉnh^[3]. Theo Nhật Linh trên Tuổi Trẻ, còn có núi Thiền Tôn (quê hương họ Nguyễn), núi Ngự, sông Bến Nghé, sông Tiền, sông Hậu^[5].

Nhiều tác giả gọi bộ đỉnh là "địa chí" hay "bách khoa thư" bằng hình ảnh^[2][3]. Phan Thanh Hải thêm một lưu ý: nghệ nhân không lệ thuộc tỷ lệ thật của sự vật mà sắp xếp lại cho vừa với từng mảng diện tích trên bầu đỉnh, nên các hình mang tính tạo hình hơn là bản vẽ đúng tỷ lệ^[2]. Báo Pháp luật Việt Nam còn ví các hình động thực vật như một "Sách đỏ" thời xưa; đó là cách ví von của người viết chứ không phải kết luận của nghiên cứu chuyên ngành^[1].

Ý nghĩa: quyền lực triều đại và tính tự chủ

Theo chủ ý của Minh Mạng, đỉnh tượng trưng cho quyền lực của nhà vua và sự bền vững của triều đại; số 9 cũng là con số có ý nghĩa thiêng liêng trong quan niệm phương Đông^[1][3]. Tuổi Trẻ dẫn câu "Chú cửu đỉnh dĩ tượng thành công" (đúc chín đỉnh để tượng trưng sự thành công) mà TS Huỳnh Thị Anh Vân nhắc tới^[5]. Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa cho rằng bộ đỉnh còn cho thấy tính tự chủ về văn hóa và chính trị, đứng ngang hàng với nhà Thanh ở Trung Quốc lúc bấy giờ^[5]. Bài của Báo Pháp luật Việt Nam gắn tên mỗi đỉnh với thụy hiệu của các vua Nguyễn; cách gắn này chưa được các nguồn khác đối chiếu, nên bài chỉ nêu lại như một cách giải thích.

Nguyễn Công Hậu nhìn bộ đỉnh từ góc độ nghề thủ công: trước đó người Việt chủ yếu đúc thạp, chuông, trống, chưa có công trình nào đòi hỏi tập trung nhân lực, tài lực ở quy mô như vậy^[3]. Ông P. Chovet, hiệu trưởng Trường Bách công Huế đầu thế kỷ XX, khen kỹ thuật làm khuôn đúc của thợ Việt ngang trình độ thợ đúc châu Âu, theo lời trích trên Tuổi Trẻ^[5].

Công nhận và bảo vệ

Cửu đỉnh được công nhận là bảo vật quốc gia trong đợt đầu tiên, ngày 1/1/2012^[2]. Ngày 8/5/2024, tại phiên họp lần thứ 10 ở Ulaanbaatar (Mông Cổ), hồ sơ "Những bản đúc nổi trên chín đỉnh đồng ở Hoàng cung Huế" được ghi vào Danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương của UNESCO, với số phiếu 23/23 nước tham gia^[4]. Một số bài báo, trong đó có bài của Tuổi Trẻ, gọi chung là "di sản tư liệu thế giới"; theo các nguồn còn lại, đây là danh hiệu cấp khu vực chứ không phải cấp toàn cầu^[4][5]. Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa cũng đề nghị Huế quảng bá nhiều hơn vì du khách thường chỉ lướt qua bộ đỉnh^[5].