Thành Gia Định (thành Bát Quái, 1790) và thành Phụng ở Sài Gòn

Thành Gia Định năm 1790

Theo bài của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, chính sử triều Nguyễn chép rằng năm 1790 Nguyễn Ánh thấy thành cũ ở thôn Tân Khai chật hẹp nên cho đắp thành mới ở đất Gia Định. Ông huy động hơn ba vạn dân phu, dùng chủ yếu đá ong Biên Hòa; thành đắp theo kiểu Vauban của phương Tây do kỹ sư công binh người Pháp Olivier de Puymanel thiết kế và chỉ huy, mở tám cửa, giữa có cung điện, bên tả là Thái Miếu, phía sau là kho tàng, bên hữu là cục chế tạo, giữa dựng kỳ đài ba tầng. Thành xong được gọi là Kinh thành Gia Định; năm 1800 đổi thành trấn Gia Định^[1].

Nhiều nguồn nhắc thêm Le Brun cùng vẽ họa đồ với Puymanel, dẫn nhà nghiên cứu Vương Hồng Sển^[2][3]. Về ngày khởi công, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi tháng 3 năm 1790, trong khi Wikipedia tiếng Việt ghi bắt đầu từ ngày 4/2/1790^[1][4].

Hình dạng, tên gọi và vị trí

Thành được gọi là thành Bát Quái vì có tám cửa, bên trong chia bốn đường ngang, bốn đường dọc thành các ô vuông; nhìn bản đồ giống con rùa nên còn gọi là thành Quy. Tên Phiên An được Tuổi Trẻ cho là lấy từ tên một cửa chính; Wikipedia ghi tên Phan Yên và nói từ thập niên 1920 mới phiên là Phiên An, còn Tuổi Trẻ cho rằng cách ghi Phan Yên có thể do bản đồ ghi nhầm^[2][3][4]. Theo Tiền Phong, thành có ba lớp bảo vệ: tường đá cao 6,3 m, chân tường dày 36,5 m; hào rộng 76 m, sâu 6,8 m; lũy đất ngoài có chu vi gần 4.000 m^[2]. Tuổi Trẻ ghi tường chính ban đầu cao 4,8 m, sau khi Tả quân Lê Văn Duyệt cho xây thêm 1,5 m thì đạt khoảng 6,3 m^[3].

Căn cứ bản vẽ của Giám thành sứ Trần Văn Học và các dấu tích, nhà khảo cổ Louis Malleret năm 1936 mô tả thành có dạng tứ giác khoảng 1.000 m × 1.200 m^[1]. Đối chiếu với ngày nay, thành nằm gọn giữa bốn đường Đinh Tiên Hoàng, Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Lê Thánh Tôn và Nguyễn Đình Chiểu ở trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh^[2][3]. Theo Wikipedia, sau khi thành được xây, quân Tây Sơn không còn cố chiếm Gia Định^[4].

Lê Văn Khôi và việc phá thành

Sau năm 1802, Gia Định kinh đổi thành Gia Định thành, là thị sở của quan Tổng trấn miền Nam; năm 1830 Lê Văn Duyệt cho xây thành cao thêm^[2]. Tiền Phong viết rằng việc này, cùng hiềm khích trước đó, khiến vua Minh Mạng khép ông tội "nhị tâm" sau khi ông mất, và coi đây là nguyên nhân dẫn đến biến loạn của Lê Văn Khôi, con nuôi Lê Văn Duyệt; đó là cách giải thích của tác giả bài báo^[2]. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia kể Khôi chiếm thành và hầu hết tỉnh thành Nam Bộ từ năm 1833, triều đình có lúc tưởng như bất lực, mãi đến giữa năm 1835 mới dẹp được^[1].

Theo Đại Nam thực lục mà Bảo tàng dẫn, tháng 7 năm 1835 Minh Mạng ra lệnh triệt phá thành Phiên An, nhận xét thành "kiểu mẫu hơi quá cao rộng" do Lê Văn Duyệt "tiếm lạm, vượt bậc". Vua cho thuê khoảng 3.000 dân trong hạt cùng mỗi tỉnh Vĩnh Long, Định Tường 1.000 người để dỡ gạch đá, san hào lũy^[1]. Một đoạn trong Wikipedia tiếng Việt ghi quân triều đình lấy lại thành và phá bỏ vào năm 1836, đoạn khác lại ghi năm 1835 là năm đánh bại Khôi; mốc phá thành vì thế chưa thống nhất^[4].

Thành Phụng và cuộc thất thủ năm 1859

Năm 1836 Minh Mạng cho xây thành mới nhỏ hơn ở đông bắc thành cũ, gọi là thành Gia Định hay thành Phụng. Theo Đại Nam nhất thống chí mà Tuổi Trẻ dẫn, thành này chu vi khoảng 1.960 m, cũng dùng đá ong Biên Hòa và mẫu Vauban nhưng chỉ có bốn pháo đài, thành cũ có tám; mười nghìn dân phu xây xong trong hai tháng^[2][3].

Ngày 17/2/1859, liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công thành, và theo Tuổi Trẻ thành thất thủ ngay trong ngày (Wikipedia ghi một ngày sau); trong thành có khoảng 2.000 quân, còn giáo sư Trần Văn Giàu cho là hơn 1.000^[3][4]. Ngày 18/3/1859 quân Pháp đốt kho tàng và phá hủy thành rồi rút đi^[4]. Về nguyên nhân thất thủ, Trần Trọng Kim cho rằng binh lính không luyện tập, võ bị trễ nải; Trần Văn Giàu nhận xét triều đình thờ ơ với phòng vệ dù Pháp đã đánh Đà Nẵng nhiều tháng; Tuổi Trẻ thêm rằng có người tiếc nếu còn thành cũ thì trận đánh khó kết thúc nhanh như vậy, nhưng đó chỉ là suy đoán^[3].

Dấu tích còn lại

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận: năm 1877, khi đào móng Nhà thờ Đức Bà, người ta thu được gạch đá, gỗ, tiền kẽm, súng đạn; năm 1926 khi đào móng ở góc đường Đồng Khởi – Lý Tự Trọng thấy nhiều đá ong Biên Hòa; năm 1936 phát hiện di vật ở khu Bệnh viện Đồn Đất, nay là Bệnh viện Nhi đồng 2^[1]. Tiền Phong cho biết dấu tích duy nhất còn lại của thành Phụng là bức tranh về trận đánh năm 1859 và một số tàn tích dọc đường Đinh Tiên Hoàng gần xưởng Ba Son^[2].