Lăng Tự Đức (Khiêm Lăng, Huế) và bia Khiêm Cung ký

Vị trí và bố cục

Lăng Tự Đức (Khiêm Lăng) nằm trong một thung lũng hẹp thuộc làng Dương Xuân Thượng, tổng Cư Chánh xưa, nay thuộc phường Thủy Xuân, thành phố Huế^[1]. Theo bài của Trần Đức Anh Sơn do Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đăng, khu lăng gồm hai phần chính bố trí trên hai trục song song, lấy núi Giáng Khiêm làm tiền án, núi Dương Xuân làm hậu chẩm và hồ Lưu Khiêm làm "minh đường"; gần 50 công trình trong lăng đều có chữ "Khiêm" trong tên^[1]. Báo Văn hóa ghi diện tích khoảng 12 ha^[4].

Khu tẩm điện có Khiêm Cung môn, điện Hòa Khiêm, điện Lương Khiêm và nhà hát Minh Khiêm, được coi là một trong những nhà hát cổ nhất còn lại ở Việt Nam. Bên hồ Lưu Khiêm là hai nhà thủy tạ Xung Khiêm và Dũ Khiêm, nơi nhà vua đến ngắm hoa, làm thơ, đọc sách^[1][4]. Theo Tuổi Trẻ, Xung Khiêm tạ rộng hơn 200 m², Dũ Khiêm tạ gần 50 m², còn Khiêm Cung môn gần 150 m²^[3]. Khu lăng mộ có Bái đình, Bi đình với tấm bia đá nặng khoảng 20 tấn, rồi Bửu thành^[1].

Xây dựng và các cách kể khác nhau

Tự Đức làm vua từ năm 1848 đến 1883, trong bối cảnh đất nước nhiều khó khăn; ông ốm yếu và không có con nối dõi. Trần Đức Anh Sơn cho rằng nhà vua cho xây khu lăng như một "hành cung thứ hai" để tiêu sầu, phòng khi "ra đi bất chợt", dẫn lời trong Khiêm Cung ký^[1].

Các nguồn không thống nhất về mốc thời gian. Báo Văn hóa ghi lăng được xây từ năm 1864^[4]; Tuổi Trẻ ghi ba công trình Khiêm Cung môn, Xung Khiêm tạ, Dũ Khiêm tạ được xây vào tháng 12/1864^[3]. Wikipedia tiếng Việt, trong phần thông tin, ghi ngày xây dựng là năm 1866, còn phần nội dung ghi Khiêm Cung hoàn thành năm 1873^[5].

Tên gọi cũng có hai cách giải thích. Theo Trần Đức Anh Sơn, lúc khởi công nhà vua đặt tên công trình là Vạn Niên Cơ; sau khởi nghĩa Chày Vôi do anh em Đoàn Hữu Trưng khởi xướng, vua đổi thành Khiêm Cung, và sau khi vua mất thì gọi là Khiêm Lăng^[1]. Wikipedia tiếng Việt lại ghi chú rằng "vạn niên cơ" là danh từ chung chỉ lăng tẩm của vua, không phải tên riêng do Tự Đức đặt^[5].

Loạn Chày Vôi

Theo Wikipedia tiếng Việt, việc xây Vạn Niên Cơ khiến quân sĩ và dân phu khổ cực, bị quan lại đốc thúc nghiêm khắc nên nhiều người oán giận. Ngày 8 tháng 9 âm lịch năm Bính Dần (1866), Đoàn Hữu Trưng cùng các em và một số người khác khởi sự với danh nghĩa tôn Đinh Đạo lên ngôi; nhiều người tham gia là dân phu xây lăng, dùng chày vôi làm vũ khí nên được gọi là "giặc Chày Vôi". Cuộc nổi dậy thất bại, Đoàn Hữu Trưng và hai em bị giết lúc 22 tuổi. Nguồn này cũng dẫn câu truyền miệng: "Vạn Niên là Vạn Niên nào, Thành xây xương lính, hào đào máu dân"^[5]. Đây là cách kể của một bách khoa mở; bài của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế chỉ nhắc ngắn đến cuộc khởi nghĩa mà không mô tả diễn biến^[1].

Bia Khiêm Cung ký

Bia Khiêm Cung ký do chính Tự Đức soạn năm 1871 và được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2015. Theo Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, bia ở các lăng vua Nguyễn thường là bài ca ngợi công đức vua đã mất do vua kế vị soạn (Thánh đức thần công bi ký), còn bia này ghi lại quá trình xây lăng, cảnh quan phong thủy và nỗi lòng của nhà vua; nội dung có nhắc đến tình trạng "lực bất tòng tâm" trước vận nước^[2]. Bài văn gồm 4.935 chữ Hán khắc hai mặt, được mô tả là bia nhiều chữ nhất Việt Nam và là bia duy nhất lưu nét bút của chính tác giả^[2].

Trần Đức Anh Sơn nhận xét Tự Đức viết bài văn bia thay cho bia Thánh đức thần công vì không có con nối dõi, nhằm "kể công và nhận tội trước lịch sử", và trích đoạn ông nhận mình không sáng suốt trong việc biết người, dùng người không đúng chỗ^[1]. Đó là cách đọc của tác giả; bài này không bàn đến đánh giá chung về triều Tự Đức.

Bảo tồn

Theo Tuổi Trẻ, dự án tu bổ tổng thể lăng Tự Đức được phê duyệt năm 2005 với tổng mức khoảng 100 tỉ đồng; ngày 22/5/2013 Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế khởi công tu bổ Khiêm Cung môn, Xung Khiêm tạ và Dũ Khiêm tạ với hơn 26 tỉ đồng^[3]. Báo Văn hóa đầu năm 2026 cho biết dự án "phần còn lại" trị giá hơn 99 tỉ đồng đang tu bổ điện Hòa Khiêm (đã hơn 80%), Minh Khiêm Đường (hơn 90%), Ôn Khiêm Đường, la thành, cổng và bình phong, dự kiến xong vào đầu năm 2027^[4].