Khởi nghĩa Tây Sơn (1771–1778): từ Tây Sơn Thượng đạo đến vương triều Quy Nhơn

Quê hương Tây Sơn và ba anh em

Theo sách Lịch sử Việt Nam, tập 4 của Viện Sử học, Tây Sơn thuộc huyện Phù Ly, phủ Quy Nhơn, dinh Quảng Nam, gồm hai vùng: Tây Sơn Thượng đạo (nay thuộc Gia Lai) và Tây Sơn Hạ đạo (nay thuộc Bình Định). Ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ sinh ra và lớn lên ở ấp Kiên Thành thuộc Hạ đạo. Tổ tiên vốn họ Hồ, quê Nghệ An; ông tổ bốn đời bị quân chúa Nguyễn bắt vào Đàng Trong năm 1655, về sau gia đình khá giả nhờ làm ăn^[1].

Nguyên nhân và nguyên cớ

Sách này nêu nhiều nguyên nhân. Một là gánh nặng cung đốn và thuế khóa ở Quy Nhơn: địa phương phải cấp 93 trong số 341 thuyền theo yêu cầu của chính quyền. Hai là sự chuyên quyền của quyền thần Trương Phúc Loan dưới thời chúa Nguyễn Phúc Thuần. Ba là hậu quả chiến tranh và đói kém; Đại Nam thực lục chép mùa đông năm 1774 Thuận Hóa đói to, ngoài đường có xác chết đói. Cuối cùng là tác động của các cuộc nổi dậy ở Đàng Ngoài thế kỷ XVIII^[1].

Về nguyên cớ trực tiếp, sách kể: Nguyễn Nhạc làm tuần biện thu thuế, đã đánh bạc hết tiền thuế năm 1771 nên bị truy bắt, bèn vào núi cùng hai em dựng trại^[1]. Wikipedia tiếng Việt cho biết các nhà nghiên cứu coi chi tiết "thua bạc" là chuyện thêu dệt của nhà Nguyễn sau khi thắng Tây Sơn nhằm hạ uy tín đối thủ^[3]. Bài này không có thêm nguồn để phân xử giữa hai cách kể.

Dựng cờ ở Thượng đạo (1771)

Năm 1771 ba anh em dựng cờ và lập căn cứ ở Tây Sơn Thượng đạo, xây thành lũy trên đỉnh đèo An Khê; lúc đầu quân có vài nghìn người và được một số nhà giàu ở Quy Nhơn giúp tài chính. Họ truyền hịch kể tội Trương Phúc Loan và nói sẽ lập Hoàng tôn Nguyễn Phúc Dương làm chúa mới, nên dân gọi quân Nguyễn Nhạc là "binh Hoàng tôn" hay "quân ó"^[1]. Sách dẫn lời một giáo sĩ Tây Ban Nha cho biết họ nói mình không phải giặc cướp mà thực hiện công lý và lấy của quan lại, nhà giàu chia cho dân nghèo; sách cũng nêu Nguyễn Nhạc lấy vợ thứ người Ba Na tên Ya Đố, người giỏi thuần voi^[1].

Xuống Hạ đạo và lập vương triều

Mùa thu năm 1773 Tây Sơn chiếm ấp Kiên Thành rồi đánh úp thành Quy Nhơn trong một đêm. Theo Cương mục mà sách dẫn, Nguyễn Nhạc tự ngồi vào cũi giả làm tù nhân bị bắt để lừa quân giữ thành^[1]. Cuối năm 1773 họ chiếm phủ Quảng Ngãi; sách nhận định đến lúc này Tây Sơn làm chủ dải đồng bằng từ Quảng Ngãi đến Bình Thuận, cắt đứt Phú Xuân với Gia Định^[1]. Năm 1774, quân Trịnh do Hoàng Ngũ Phúc tiến vào Nam; cuối năm đó họ chiếm Phú Xuân, khiến chúa Nguyễn phải đối phó cùng lúc với hai lực lượng^[1].

Theo sách, Nguyễn Nhạc xưng vương, niên hiệu Thái Đức, từ năm 1777 và lên ngôi hoàng đế năm 1778, đổi thành Đồ Bàn thành Hoàng Đế, phong em Nguyễn Huệ làm Bắc Bình vương và Nguyễn Lữ làm Đông Định vương^[1]. Wikipedia ghi thêm rằng năm 1777 Tây Sơn xử tử Nguyễn Phúc Dương và Nguyễn Phúc Thuần, trái với khẩu hiệu ban đầu, và đây là lý do nhà Nguyễn coi họ là "ngụy triều" và "phản loạn"^[3].

Các cách hiểu khác nhau về phong trào

Sử sách nhà Nguyễn thường mô tả Tây Sơn là "giặc cướp", theo Wikipedia tiếng Việt; nhưng chính Đại Nam thực lục cũng chép lời bề tôi Nguyễn Ánh thừa nhận anh em Nhạc, Huệ từ áo vải mà dựng nước trong khoảng năm sáu năm^[3]. Giáo sư Văn Tạo cho rằng họ Trịnh, họ Nguyễn cũng chỉ là "ngụy giấu mặt"; Trần Trọng Kim năm 1920 viết rằng xét theo nhà Nguyễn thì Tây Sơn là ngụy, nhưng xét công lý thì là một triều đại chính thống như nhà Đinh, nhà Lê^[3].

Cách gọi "phong trào nông dân Tây Sơn" của sách Viện Sử học quen thuộc trong sử học Việt Nam; George Dutton, theo Wikipedia, cho rằng hình ảnh "cuộc nổi dậy của nông dân" bắt đầu xuất hiện sau Chiến tranh thế giới thứ hai và từng thống trị diễn ngôn về Tây Sơn^[1][3]. Trong cuốn The Tây Sơn Uprising (2006), nhà nghiên cứu này mô tả ba anh em là người cầm đầu một lực lượng quân sự không đồng nhất, là những kẻ cơ hội chính trị bị bó hẹp bởi nguồn gốc tỉnh lẻ chứ không phải những nhà cách mạng có tầm nhìn; đó là tóm tắt của nhà xuất bản, bài này chưa đọc toàn văn cuốn sách^[2]. Các cách nhìn này khác nhau và bài chỉ nêu lại.

Di tích

Vùng Tây Sơn Thượng đạo ngày nay là quần thể di tích lịch sử quốc gia đặc biệt, trong đó có di tích An Khê trường ở thị xã An Khê (Gia Lai); tháng 9/2023 địa phương tổ chức tại đây lễ tưởng niệm 231 năm ngày mất của Hoàng đế Quang Trung^[4].