Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú (1821)

Tác giả và hoàn cảnh biên soạn

Lịch triều hiến chương loại chí (tên chữ Hán nghĩa là phép tắc các triều đại chép theo từng loại) là công trình của Phan Huy Chú (1782–1840). Ông thuộc dòng họ khoa bảng Phan Huy ở Sài Sơn (Quốc Oai, Hà Nội); cha là Phan Huy Ích, mẹ là em của Ngô Thì Nhậm, nên gia đình hai bên đều có truyền thống văn học và khoa cử^[2]. Báo Nhân Dân kể ông thi Hương hai lần chỉ đỗ tú tài, rồi dựng ngôi nhà nhỏ ở chùa Bối Am trên núi Thầy và ở đó mười năm, từ 1809 đến 1819, để viết bộ sách này^[2]. Báo An ninh Thủ đô ghi lại tương tự^[4].

Theo mục từ do Trịnh Khắc Mạnh soạn, ông bắt đầu từ năm 1809, xong năm 1819 và dâng sách lên vua Minh Mạng năm 1821, được ban thưởng^[1]. Wikipedia tiếng Việt ghi ông dâng sách đúng lúc bắt đầu làm quan ở Hàn lâm viện^[3].

Bố cục mười chí

Bộ sách có 49 quyển, chia làm mười chí. Theo nguồn của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, đó là Dư địa chí (quyển 1–5), Nhân vật chí (6–12), Quan chức chí (13–19), Lễ nghi chí (20–25), Khoa mục chí (26–28), Quốc dụng chí (29–32), Hình luật chí (33–38), Binh chế chí (39–41), Văn tịch chí (42–45) và Bang giao chí (đến quyển 49)^[1]. Mỗi chí có lời tựa nói rõ ý chính, rồi chia tiết, mục và viết riêng thành từng tập^[2]. Nội dung bao quát từ thời Hồng Bàng đến Lê Trung hưng, trọng tâm là thời Lê – Trịnh^[1].

Một vài ví dụ cho thấy tính chất bách khoa. Lễ nghi chí chép quy chế mũ áo của vua và quan, nghi thức tế trời đất, thờ cúng tông miếu, lễ khánh hạ; Hình luật chí tập trung vào tình hình luật pháp thời Hậu Lê; Khoa mục chí liệt kê chế độ khoa cử và danh sách người đỗ đại khoa trước thời Hậu Lê trở về trước; Văn tịch chí ghi thư tịch Hán Nôm của người Việt; Bang giao chí tập trung vào quan hệ với Trung Quốc^[1].

Văn bản và các lần xuất bản

Về văn bản, nguồn của Viện Hàn lâm cho biết bộ sách chưa từng được khắc in trọn bộ, các bản còn lại ở thư viện là bản chép tay, riêng kho của Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã có khoảng 20 bản; phần Dư địa chí được tách ra khắc in nhiều lần^[1]. Wikipedia tiếng Việt lại viết rằng vua Minh Mạng nhận thấy tầm quan trọng của sách nên cho khắc ván gỗ và in nhiều bản^[3]. Hai thông tin này không khớp, và bài này không phân xử vì chưa đối chiếu được văn bản gốc.

Bản dịch tiếng Việt hiện đại gồm bốn tập xuất bản ở miền Bắc từ 1960 (tái bản 1962), bản ba tập năm 1992 và bản hai tập của Nhà xuất bản Giáo dục năm 2007; ở Sài Gòn có các bản dịch của Nguyễn Thọ Dực xuất bản 1971–1973, theo Wikipedia^[3].

Giá trị và cách đánh giá

Báo Nhân Dân và Báo An ninh Thủ đô gọi đây là bộ bách khoa thư đầu tiên của Việt Nam, đánh dấu một bước phát triển cao về học thuật vào đầu thế kỷ XIX^[2][4]. Wikipedia dẫn nhận xét của nhà nghiên cứu G. P. Muraseva rằng khó có công trình nào về sử học phong kiến Việt Nam sánh nổi về phạm vi vấn đề, và coi bộ sách như tập hợp nhiều ngành khoa học, từ sử học, địa lý, luật pháp đến văn hóa và thư tịch^[3].

Cách gọi "bách khoa thư đầu tiên" là đánh giá phổ biến trong các nguồn trên; bài chưa đối chiếu được với các công trình phân loại thời trước. Với tư liệu về luật pháp, quan chế, khoa cử và bang giao thời Lê, một nhận xét cũ được Wikipedia dẫn lại coi bộ sách là chỗ dựa tiện lợi để tra cứu^[3]; mặt khác nguồn của Viện Hàn lâm cho biết nó có nhiều dị bản nên cần đối chiếu khi sử dụng^[1].

Di tích liên quan

Nhà thờ Phan Huy Chú ở làng Thụy Khuê, Sài Sơn, Quốc Oai được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 2001, theo Báo Nhân Dân; phần mộ ông ở thôn Mai Trai, Vạn Thắng (Ba Vì) được xác định năm 2006 sau một hội thảo khoa học, nơi GS Phan Huy Lê đưa ra kết luận^[2].