Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Phong tục vòng đờiSử liệuTỉnh, thành phố: Thái NguyênLạng SơnĐắk LắkDân tộc: Tày

Tang ma của người Tày: thầy Tào, nhà táng và các lễ tiễn hồn về mường trời

Người Tày coi tang ma là tiễn hồn người chết về mường trời với tổ tiên, do thầy Tào chủ trì. Bài tả tang lễ ở Pò Cại (Lạng Sơn), đám ma thầy Tào ở Chợ Đồn (Bắc Kạn), nghi lễ ở Đắk Lắk, hội Phe và những thay đổi, nói rõ chi tiết khác nhau giữa các nơi.

Báo sai sót

Có nguồn · 3

Ngôi nhà sàn của người Tày, mái lợp lá cọ dày, vách đan nan tre nứa có hoa văn, gầm sàn để thoáng đặt bàn ghế và cối giã, dựng lại trong khuôn viên Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.
Nhà sàn của người Tày (nguyên mẫu ở Định Hóa, Thái Nguyên), phục dựng tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Hà Nội.Nam Hy Hoàng Phong, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Ba thế giới và con đường của người chết

Theo Lê Thị Thỏa (Tạp chí Dân tộc học, 2015), người Tày ở thôn Pò Cại (xã Gia Cát, Cao Lộc, Lạng Sơn) chia vũ trụ thành ba cõi: mường trời, nơi có Ngọc Hoàng và tổ tiên của người chết già; mặt đất; và cõi âm phủ do Diêm Vương cai quản. Tang ma vì thế là để tiễn hồn về với tổ tiên ở mường trời, và thầy Tào còn phải làm lễ chuộc hồn khỏi các tầng địa ngục[1]. Người chết già được coi là chết lành; người chết bất thường thì tang lễ có thêm bước; trẻ dưới 15 tuổi không làm ma mà chỉ khâm liệm rồi chôn[1]. Theo quan niệm ở Pò Cại, nam có ba hồn bảy vía và nữ ba hồn chín vía, nên người nam mặc 7 lớp áo, người nữ mặc 9 lớp trước khi nhập quan[1].

Thầy Tào điều hành đám tang

Lê Thị Thỏa viết chỉ thầy Tào mới làm được các nghi lễ tang ma, còn thầy Pựt hay Then chỉ làm lễ cúng nhỏ vào ngày 40, 49 hoặc 100; dù ít người theo nghề, đám tang nào cũng phải mời thầy Tào[1]. Lai Thi Van (2023), nghiên cứu người Tày ở Đắk Lắk, cũng mô tả thầy Tào chủ trì việc chuyển người chết sang thế giới tổ tiên, từ lúc mất đến hết thời gian tang[3].

Từ khâm liệm đến hạ huyệt

Ở Pò Cại, khi người bệnh tắt thở, con cháu vuốt mắt, thay áo mới, bỏ vào miệng một đồng xu hoặc mẩu gang, đặt người mất trước bàn thờ, che mặt bằng giấy bản hoặc vải đỏ, mắc màn ba góc rồi dâng cơm, chờ thầy Tào xem giờ[1]. Tang phục là vải xô trắng: con trai chống gậy, đội vành dây chuối, thắt lưng dây chuối; con gái và con dâu mặc áo trái, đội khuốt (khăn tang hình phễu)[1]. Trước khi đưa đi, thầy làm lễ chia của cải và cấp nhà táng cho người chết; đưa quan tài ra cửa chính, chân ra trước, đến gần huyệt mới xoay đầu; thả một con gà trống xuống huyệt, con gà nhảy vào lòng ai thì người ấy được cho là được người mất thương nhất[1]. Người Tày ở Pò Cại thường không cải táng; ba ngày sau con cháu ra mộ cúng, và hằng năm tảo mộ dịp mùng 3 tháng 3 âm lịch[1].

Ở Đắk Lắk, Lai Thi Van ghi thêm các lễ như phá ngục (pả ngục), bắc cầu bằng dải vải trắng vắt trên lồng gà vịt, thắp mười ngọn đèn trên nắp quan tài và lập bản chia tài sản có điểm chỉ của con cháu rồi đem đốt[3].

Đám tang của thầy Tào

Lương Thị Hạnh (Tạp chí Dân tộc học, 2011) khảo tả đám ma của thầy Tào Nông Đình Quảng (81 tuổi) ở xã Phương Viên, Chợ Đồn (Bắc Kạn), kéo dài ba đêm bốn ngày. Theo quan niệm của người Tày, thầy Tào là vị quan cõi âm dưới trướng Ngọc Hoàng, đã được cấp sắc, có hàm tước và âm binh, nên đám ma có thêm nghi lễ và thầy Then, thầy Pựt cùng tham gia; đệ tử để tang thầy như để tang cha mẹ[2]. Một thủ tục tiêu biểu là trao "puôn mạ" (sắc, binh mã, cờ phướn, nàng hầu) cho người quá cố qua các hình nhân, dưới sự chứng kiến của các thầy Tào và đệ tử[2]. Cách xưng hô cũng khác theo tài đức: thầy được đón làm lễ nhiều gọi là "dèn lình", thầy chỉ làm lễ giải hạn gọi là "phù lình", thầy chưa từng được đón gọi là "mù lình"[2]. Đám tang người thường, theo bài, chỉ cần ba thầy Tào[2].

Hội Phe và những thay đổi

Tại Pò Cại, hội Phe (hội Hiếu) gồm 73 người từ 18 tuổi, mỗi hộ một người, chia bốn tổ lo đào huyệt, khâm liệm, khiêng quan tài và hậu cần; mỗi hội viên đóng 10.000 đồng và 2 kg gạo cho nhà có tang[1]. Tổ chức tương tự của người Nùng gọi là hàng Phường[1]. Lê Thị Thỏa ghi nhận tang lễ nay gọn hơn: kéo dài hai ngày đêm thay vì ít nhất ba, áo quan mua sẵn, phúng viếng bằng tiền mặt, thời gian để tang rút từ ba năm còn một năm với lễ bỏ khăn tang[1]. Lai Thi Van ghi lễ kết thúc tang gọi là dộ slam pi hoặc pết khan, khi hồn người mất được nhập với tổ tiên trên bàn thờ gia đình[3].

Ba nghiên cứu khảo sát ở ba nơi, vào các thời điểm khác nhau, nên bài này chỉ tả từng nơi theo nguồn, không khái quát cho mọi nhóm Tày.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Lê Thị Thỏa, Tang ma của người Tày ở thôn Pò Cại: truyền thống và biến đổi, Tạp chí Dân tộc học (Viện Dân tộc học), số 4&5, 2015, tr. 93–101, 2015

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11

  2. [2]

    Lương Thị Hạnh, Đám ma thầy Tào của người Tày (qua trường hợp ở xã Phương Viên, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn), Tạp chí Dân tộc học (Viện Dân tộc học), số 5, 2011, tr. 63–71, 2011

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  3. [3]

    Lai Thi Van, The Rites of Passage for the Dead to the Afterlife in the Funeral of the Tay People in Dak Lak Province, Social Sciences Information Review, Vol. 17, No. 1, March 2023, tr. 40–47, 2023

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 12 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót