Tục nộp cheo trong cưới hỏi của người Việt

Nộp cheo là gì

Theo Trần Thị Hoàng Mỹ, tiền cheo là khoản tiền do nhà trai nộp cho làng của cô dâu như một sính lễ trong phong tục cưới hỏi. Lệ nộp cheo không rõ xuất hiện từ thời nào, nhưng đến thời Hậu Lê thì đã phổ biến. Việc nộp có hai hình thức, bằng tiền hoặc bằng đồ vật: có làng bắt nộp mâm đồng, chén bát hay vật liệu sửa cầu, đường, giếng, có làng quy tất cả thành tiền^[1]. Báo Tuổi Trẻ giải thích rằng lễ cưới để họ hàng công nhận, còn lễ cheo là để xóm làng tiếp nhận thêm một thành viên mới của làng; bài so sánh việc này với thủ tục đăng ký ở Ủy ban ngày nay, nhưng người Việt không coi đó chỉ là thủ tục mà là một lễ nghi hẳn hoi^[2].

Nguồn gốc từ tục chăng dây

Bài của Trần Thị Hoàng Mỹ dẫn một nghiên cứu cho rằng xuất xứ của lệ nạp cheo là tục "lan nhai", tức chăng dây dọc đường hoặc ở cổng làng. Ban đầu người ta đón mừng hôn lễ, chúc tụng, đoàn đưa dâu đáp lễ bằng trầu cau, quà hay tiền; dần dần có người lợi dụng chăng dây vòi tiền, sách nhiễu nên triều đình phải ra lệnh bãi bỏ, thay vào đó cho phép làng xã thu tiền cheo^[1]. Báo Tuổi Trẻ cũng viết lễ cheo còn gọi là lễ "lan nhai", nghĩa là tiền nộp cheo cho làng khi nhà trai đến đón dâu ở nhà gái^[2]. Báo Pháp luật Việt Nam, khi kể chuyện đám cưới Hà Nội xưa, cho biết khi đón dâu còn có tục chăng dây ở đầu làng hoặc đầu phố, hai họ muốn đi qua phải đưa người chăng dây ít tiền, một dạng nộp cheo ở các vùng quê Bắc Bộ; tục này tồn tại đến đầu thế kỷ XX rồi mất hẳn^[4].

Quy định của các triều đại

Theo bài nghiên cứu, năm đầu niên hiệu Cảnh Trị (1663), vua Lê Huyền Tông có dụ cấm hương chức đòi tiền cheo quá lạm, chỉ cho phép thu một quan tiền và một vò rượu. Năm 1804, vua Gia Long định lệ: nhà giàu nộp 1 quan 5 tiền, nhà bậc trung nộp 6 tiền, nhà nghèo nộp 3 tiền, và nếu lấy người làng khác thì phải nộp gấp đôi^[1]. Báo Pháp luật Việt Nam dẫn văn bản Quốc triều chiếu lệnh thiện chính: dù là người bản quán hay người nơi khác, đều lấy lễ lan nhai (gọi là nộp cheo) là một quan tiền quý và một vò rượu, quan viên, binh lính xã thôn không được viện cớ người lấy chồng xã khác mà yêu sách tiền lễ quá nhiều^[3].

Trong thực tế, tác giả nhận xét vẫn có sự phân biệt giữa người cùng làng và khác làng, và tiền cheo thường bị bắt nộp quá mức luật định. Có làng đặt lệ cheo nội (người cùng làng lấy nhau, nộp ít, mang tính tượng trưng) và cheo ngoại (lấy người ngoài làng, nặng gấp đôi, gấp ba)^[1].

Ý nghĩa pháp lý và xã hội

Với làng xã, nộp cheo như một cách "phân bua với làng nước". Nhà trai tuy biết bị đòi quá mức vẫn phải chấp nhận, vì không nộp cheo thì cộng đồng không công nhận hôn nhân, đôi trai gái dù có đám cưới linh đình vẫn bị coi là sống lén lút. Khi đã nạp cheo, đám cưới được làng công nhận và có giấy biên nhận, tờ giấy ấy coi như tờ hôn thú; có cheo rồi mới "thành gia thất". Theo tác giả, đó cũng là cơ sở để về sau hai vợ chồng không dễ ly dị và người ngoài không thể tham gia tranh cãi^[1]. Báo Tuổi Trẻ viết rằng ở Việt Nam, cưới vợ cưới chồng vừa cần sự chứng kiến của thần thánh tổ tiên (tơ hồng), vừa cần làng xóm và pháp luật công nhận qua lễ nộp cheo^[2]. Bài Pháp luật Việt Nam về luật xưa, dẫn sách Việt Nam phong tục, còn ghi: muốn bỏ chồng thì phải mang trầu cau trình lý trưởng và dân làng, dân làng xử rồi mới được bỏ^[3].

Cheo trong ca dao

Tiền cheo còn lại nhiều trong ca dao. Trần Thị Hoàng Mỹ dẫn những câu như "Có cưới mà chẳng có cheo / Dẫu rằng có giết mười heo cũng hoài", thể hiện việc không nạp cheo coi như không được thừa nhận, hay "Bắc thang hái ngọn trầu vàng / Cả cheo lẫn cưới xin chàng một trăm", cho thấy cheo và tiền thách cưới luôn được nhắc cùng nhau. Theo tác giả, trong các nghi thức cưới xin chỉ có thách cưới (nạp tệ) và nạp cheo được tô đậm nhất trong ca dao^[1].

Thời điểm làm lễ và sự biến mất của tục

Các nguồn không thống nhất về thời điểm. Trần Thị Hoàng Mỹ viết theo nghi lễ truyền thống ngày nạp cheo cũng là ngày cưới, không khi nào nộp trước hay sau^[1]; Báo Tuổi Trẻ lại cho rằng lễ cheo có thể tiến hành trước nhiều ngày hoặc sau lễ cưới một ngày^[2]. Theo Trần Thị Hoàng Mỹ, đến trước những năm 1930 tục cheo làng vẫn còn ở một số vùng nông thôn, nhưng do điều kiện lịch sử và sự du nhập văn hóa phương Tây, tục đóng cheo không còn được duy trì; ngày nay việc cưới xin thay bằng thủ tục đăng ký kết hôn, và tiền cheo chỉ còn trong ca dao, tục ngữ^[1].