Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viếtSử liệuTỉnh, thành phố: HuếThời kỳ: Cận hiện đạiDân tộc: Kinh

Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh (1932): hoàn cảnh biên soạn, cách thu thập từ và ảnh hưởng

Hán Việt từ điển (1932) do Đào Duy Anh soạn ở Huế, khoảng bốn vạn mục từ và hơn năm nghìn chữ đơn. Bài nêu hoàn cảnh soạn theo hồi ký, cách lập bảng từ bằng phích, việc in hai tập, đánh giá của giới nghiên cứu và các bản in lại; chi tiết chỉ có trong hồi ký được ghi rõ là gián tiếp.

Báo sai sót

Có nguồn · 4

Ảnh chân dung bán thân một người đàn ông trẻ, tóc ngắn, mặc áo vest, sơ mi trắng và cà vạt, in lưới đen trắng trên một trang sách ngả vàng; dòng chữ in bên dưới ghi "Đào Duy-Anh"; chữ của trang sau lộ mờ qua giấy.
Chân dung Đào Duy Anh in trong Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan (1942–1945), hơn mười năm sau khi Hán Việt từ điển ra đời. Ảnh chỉ minh họa tác giả, không phải bìa hay trang của cuốn từ điển.Ảnh in trong Nhà văn hiện đại, quyển hai, của Vũ Ngọc Phan (1942–1945), bản số hóa Gallica (BnF, bpt6k42462569/f193); phạm vi công cộng (PD-Vietnam, PD-1996) theo Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Một cuốn từ điển cho thời quốc ngữ

Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh (1904–1988) ra mắt năm 1932 thành hai tập. Theo Hoàng Thị Nhung (Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam), sách bắt đầu được soạn năm 1930; Phan Ngọc (1988) mô tả sách có khoảng 40 nghìn từ kèm 5 nghìn chữ khối vuông (chữ Hán đơn) và coi đây là công trình đồ sộ, vượt xa các từ điển xuất bản trước đó[1]. Lời tựa của Phan Bội Châu và phần giới thiệu bản in lại của Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin cũng nói tới khoảng bốn vạn điều[2][4]. Đó là ước lượng, không phải số đếm từ bản gốc.

Hoàn cảnh: quốc ngữ đã thay chữ Hán, Hán học vẫn cần

Châu Quân thuật lại hồi ký Nhớ nghĩ chiều hôm (Nxb Trẻ, 1989) của Đào Duy Anh như sau. Đầu thập niên 1930 tiếng Việt đã thay hẳn chữ Hán trên sách báo, nhưng ở các trường bảo hộ học sinh chủ yếu học tiếng Pháp nên lớp trẻ bị cắt khỏi Hán học. Trước Thế chiến thứ nhất, các sĩ phu truyền bá tư tưởng mới thường lấy nguyên từ chính trị của Trung Quốc rồi đọc theo âm Hán Việt; đến lúc này nhiều người lại chỉ diễn đạt khái niệm mới bằng tiếng Pháp. Ý định soạn từ điển nảy sinh từ tình trạng ấy[2].

Khi đó tác giả còn trẻ: ông lập Quan Hải tùng thư năm 1928, bị thực dân bắt tháng 7/1929 và ra tù đầu năm 1930[2].

Soạn ở Huế, bằng phích và từ điển Trung Hoa

Theo hồi ký Sống với tình thương (Nxb Trẻ, 1992) của bà Trần Thị Như Mân, phu nhân ông, vợ chồng lúc ấy ở Huế. Bà sắp xếp tư liệu có sẵn, gồm bộ phích ghi các danh từ khó mà ông làm từ trước, và đọc Nam Phong toàn tập cùng sách, tạp chí quốc văn quan trọng để lọc ra từ Hán Việt thường dùng, kể cả trong Truyện Kiều, Cung oán ngâm khúc, Chinh phụ ngâm khúc. Ông nhờ bạn bè, nhà sách ở Hà Nội và Sài Gòn mua từ điển để tham khảo, như Từ nguyên, Từ hải, Khang Hy từ điển[2]. Các từ được xếp theo thứ tự ABC; ông bổ sung rồi ghi giải nghĩa vào chỗ bà chừa trống. Ban ngày ông dạy ở trường tư thục Phú Xuân, về nhà làm từ điển theo chỉ tiêu tự đặt; mỗi tập xong được đưa lên nhà Phan Bội Châu ở Bến Ngự để cụ xem lại[2].

Đào Văn Phái (1995), qua tóm tắt của Hoàng Thị Nhung, nói rõ thêm về nguồn từ. Trong số phích có những tấm ghi thuật ngữ khoa học xã hội mà ông làm trước cho mục "Từ khảo" ở cuối mỗi tập sách Quan Hải tùng thư. Ông nhặt thêm từ Hán Việt thường dùng trong sách báo quốc văn, tham khảo sách Trung Quốc rồi giải thích theo hiểu biết của mình, có ảnh hưởng của sách về chủ nghĩa Mác. Sách còn chua chữ Pháp cho thuật ngữ chính trị và khoa học[1].

In ấn và lời tựa của Phan Bội Châu

Quyển Thượng (từ A đến M) làm xong trước, quyển Hạ (từ N đến X) làm sau. Thiếu vốn mua giấy và đặt trước nhà in, ông viết lời giới thiệu kêu gọi đặt mua trước, mỗi quyển một đồng, và nhờ Phan Bội Châu viết tựa, ký tên Hãn Mạn Tử. Lời tựa khen sách chú thích tinh tường, gom hầu hết từ ngữ Hán văn mà Việt văn phải dùng[2]. Bà Như Mân kể bà vay bạn, cầm đôi xuyến vàng để in quyển Thượng ở nhà in báo Tiếng Dân (Huế). Quyển Hạ in ở nhà in Lê Văn Tân (Hà Nội) vì nơi này có nhiều chữ Hán và in đẹp hơn; bản in thử gửi vào Huế bằng tàu tốc hành để ông sửa[2].

Đánh giá và ảnh hưởng

Theo Hoàng Thị Nhung, bài "Mấy lời phê bình cuốn Hán-Việt từ điển của ông Đào Duy Anh" của Nguyễn Văn Triện (Văn học tạp chí, 1934) là nghiên cứu đầu tiên về từ điển song ngữ ở Việt Nam[1]. Về sau Phan Ngọc cho rằng các từ điển của Taberd, Theurel, Génibrel, Huỳnh Tịnh Của hay Trương Vĩnh Ký sớm lạc hậu vì bị tiếng Việt vượt qua, còn Hán Việt từ điển tồn tại lâu vì viết cho tiếng Việt của tương lai và là công cụ xây dựng một ngôn ngữ hiện đại[1]. Nguyễn Huệ Chi (1990) giải thích sức sống lâu bền của hai bộ từ điển của Đào Duy Anh bằng nhiều lý do, trong đó có việc ông hạn chế dùng từ Nôm cổ và đưa vào nhiều thuật ngữ gốc Hán, nhờ vậy ngôn ngữ văn chương, học thuật dần phong phú hơn[1].

Trần Văn Chánh (2022) xếp Hán Việt từ điển (1932) và Hán Việt tự điển của Thiều Chửu (1942) vào hai bộ tiên phong, lưu hành rộng rãi suốt gần một thế kỷ; ông mô tả cách xếp chữ đầu mục theo thứ tự A, B, C của âm Hán Việt trong bộ của mình là đại khái tương tự bộ Đào Duy Anh, còn bảng tra theo bộ thủ thì giống mô hình của Thiều Chửu[3].

Các lần in lại

Bài chưa kiểm được lịch sử tái bản. Một kho tài liệu số (lib.hpu.edu.vn) có bản số hóa Hán Việt từ điển giản yếu của Nxb Văn hóa Thông tin, ghi năm 2006, 828 trang; phần giới thiệu nêu cùng quy mô (khoảng bốn vạn điều, hơn năm nghìn chữ một) và phạm vi từ lời nói thường ngày đến thuật ngữ Phật học, thần học, triết học, xã hội học, số học và khoa học tự nhiên[4]. Bài chưa đối chiếu nội dung với bản 1932.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Hoàng Thị Nhung, Nghiên cứu từ điển song ngữ ở Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu Nước ngoài (Trường Đại học Ngoại ngữ – ĐHQGHN), tập 36, số 5, tr. 91–102; tác giả công tác tại Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam, 2020

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  2. [2]

    Châu Quân, Học giả Đào Duy Anh và công trình Hán Việt từ điển để đời, Doanh nhân Plus (doanhnhanplus.vn), mục Đọc & sống, 24/03/2021 (trang gắn thẻ KTNN 1092), 2021

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7

  3. [3]

    Trần Văn Chánh, Giới thiệu sách Đại tự điển Hán-Việt của Trần Văn Chánh (nguyên văn Lời nói đầu), viet-studies.com; sách do Nxb Hồng Đức phối hợp Công ty sách Thời Đại phát hành tháng 7/2022, 2022

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  4. [4]

    Đào Duy Anh, Hán Việt Từ Điển Giản Yếu (bản ghi và bản số hóa trong kho tài liệu số), lib.hpu.edu.vn (DSpace; mục Ngôn ngữ); Nxb Văn hóa Thông tin, 828 tr., 2006

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót