Chữ Ê Đê hệ Latin
Chữ Ê Đê theo mẫu tự Latin xuất hiện từ năm 1923 theo nhiều nguồn, được công nhận bằng nghị định năm 1935. Bài nêu các nguồn lệch nhau về người làm chữ và nghị định, đặc điểm chữ viết hiện hành, việc dạy ở Đắk Lắk từ 1981 và sách, từ điển.
Có nguồn · 6

Chữ Latin cho các ngôn ngữ Tây Nguyên
Theo Lê Khắc Cường, khi Hội Truyền giáo Kon Tum được lập năm 1849, hầu hết các dân tộc thiểu số ở Việt Nam, kể cả người Ba Na, chưa có chữ viết. Hệ chữ Latin cho tiếng Ba Na được xây dựng từ năm 1861; sau đó là bộ chữ Gia Rai (1918) và bộ chữ Ê Đê (1923), về cơ bản giống bộ chữ Ba Na. Ngày 2/12/1935, Toàn quyền Đông Dương ký nghị định công nhận một hệ chữ Latin dùng chung cho các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Bộ chữ này được sửa chữa nhiều lần và thường được gọi là chữ Ê Đê vì được dùng rộng rãi trong cộng đồng người Ê Đê; nhiều hệ chữ ở các tỉnh phía Nam xây dựng về sau ít nhiều dựa trên đó[1]. Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo cũng ghi đến năm 1923 mới xuất hiện chữ Ê Đê theo bộ vần chữ cái Latin; trước đó kiến thức được truyền bằng lời[2].
Ai xây dựng, và khi nào?
Các nguồn không hoàn toàn khớp nhau. Báo Đắk Lắk (2014) viết rằng hai nhà giáo, trí thức Ê Đê là Y Jút H'Wing (1885 – 1934) và Y Út Niê Buôn Rít (1891 – 1961) dựa vào chữ cái Latin, thành tựu của các thừa sai khi làm chữ Ba Na, Gia Rai và quy tắc ghi vần của chữ quốc ngữ để xây dựng bộ chữ, hoàn thành trong những năm 1923 – 1925; theo bài này, nghị định năm 1935 công nhận bộ chữ Ê Đê và cho phép dùng rộng rãi ở vùng người Ê Đê[3]. Một bài khác của Báo Đắk Lắk (2015) nhấn mạnh bộ chữ do hai trí thức Ê Đê biên soạn, về sau mới được các linh mục Pháp và mục sư Tin Lành Mỹ góp ý sửa chữa để chép Kinh Thánh, khác với chữ Gia Rai, Ba Na, Cơ Ho do các giáo sĩ mời trí thức địa phương cùng làm[4].
Hai điểm lệch cần ghi rõ. Một là nghị định 1935: Lê Khắc Cường coi đó là văn bản công nhận hệ chữ chung cho Tây Nguyên, còn Báo Đắk Lắk (2014) nói công nhận chữ Ê Đê[1][3]. Hai là mức độ cải tiến: Lê Khắc Cường nói bộ chữ "sửa chữa nhiều lần", trong khi Báo Đắk Lắk (2014) cho rằng nó đứng vững đến nay mà không cần cải tiến quan trọng[1][3]. Bài chưa đọc được hồ sơ gốc để phân xử.
Đặc điểm chữ viết hiện hành
Chương trình giáo dục phổ thông môn Tiếng Êđê của Bộ Giáo dục và Đào tạo (kèm Thông tư 34/2020/TT-BGDĐT) nêu học sinh lớp đầu học toàn bộ 19 nguyên âm và 19 phụ âm, cùng một phần các tổ hợp hai phụ âm. Chữ Ê Đê dùng các dấu phụ không có trong chữ quốc ngữ: dấu trăng khuyết trên nguyên âm a, o, ơ, e, ê, i, u, ư; dấu gạch ngang trên chữ b; dấu gạch ngang giữa hai nguyên âm như "ê-i"; và dấu phụ trên n, c. Học sinh còn phải phân biệt những chữ viết giống tiếng Việt nhưng đọc khác (b, d, k, y, s), vần "ua" đọc như "oa", "ia" đọc như "ê-a", và các nguyên âm đôi aê, êa, ei[6]. Chương trình cũng ghi rõ nó dựa trên bộ chữ cái đã được thể chế; nơi nào dùng bộ chữ khác biệt thì phải điều chỉnh cho phù hợp[6].
Từ chữ viết đến lớp học
Theo Đoàn Văn Phúc, trước 1975 việc dạy tiếng và chữ Ê Đê từng bị gạt ra ngoài thời Ngô Đình Diệm, rồi sau đó chỉ được tổ chức ở vài trường dân tộc nội trú. Sau 1975, thực hiện Quyết định 53/CP về chữ viết các dân tộc thiểu số, năm học 1981 – 1982 tỉnh dạy thí điểm ở một số trường tiểu học; sách Tiếng Ê Đê lớp 1 xuất bản năm 1983. Năm học 1986 – 1987 chương trình song ngữ được triển khai đại trà nhưng chỉ hai năm sau sa sút, đến 1989 – 1990 phải tạm dừng; từ 1995 – 1996 việc dạy được phục hồi. Số học sinh tiểu học học tiếng mẹ đẻ là 2.205 vào năm học 2000 – 2001 và 10.914 vào năm 2008 – 2009 (72 trường, 474 lớp); năm 2011 – 2012 có 84 trường, 527 lớp. Ngày 4/3/2012, Bộ Giáo dục và Đào tạo lập hội đồng quốc gia thẩm định bộ sách Klei Ê đê của bậc tiểu học[5].
Hiện nay, theo Thông tư 34/2020, Tiếng Ê Đê là môn tự chọn từ tiểu học đến trung học phổ thông, tổng cộng 1.085 tiết: trình độ A1 (lớp 1 – 5) 350 tiết, A2 (lớp 6 – 9) 420 tiết, và B (lớp 10 – 12) 315 tiết[6].
Sách và từ điển
Danh mục ngữ liệu của chương trình nhắc bộ sách giáo khoa Klei Êđê hdruôm quyển 1, 2, 3 (Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, 2013), Từ điển Việt – Êđê và Từ điển Êđê – Việt (2015), Ngữ pháp tiếng Êđê (2011) và bộ truyện đọc song ngữ Êđê – Việt (2013)[6]. Báo Đắk Lắk (2014) cho biết Viện Ngôn ngữ học biên soạn bộ sách dạy và học tiếng Êđê trong giai đoạn 1988 – 2004, kèm Từ điển Việt – Êđê (1993) và Từ điển Êđê – Việt (2011); năm xuất bản của các từ điển lệch với danh mục trên, có thể do khác ấn bản[3]. Bài chưa tìm được nguồn về báo chí hay xuất bản điện tử bằng chữ Ê Đê.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Lê Khắc Cường, Việc nghiên cứu ngôn ngữ các dân tộc thiểu số tại Việt Nam (Studies on the Languages of Vietnam's Ethnic Minorities), 原教界 (Tạp chí, Đài Loan), số 54, tháng 12/2013, 2013
Truy cập ngày 6 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [2]
Người Ê-Đê, Bộ Dân tộc và Tôn giáo (Cổng thông tin điện tử), 2015
Truy cập ngày 29 tháng 10, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Trương Bi, Về bộ chữ viết của các dân tộc bản địa ở Tây Nguyên, Báo Đắk Lắk điện tử, 10/8/2014, 2014
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Linh Nga Niê Kdăm, Xin hãy dành cho thầy Y Jút một vị trí xứng đáng, Báo Đắk Lắk điện tử, 18/1/2015, 2015
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [5]
Đoàn Văn Phúc, Giáo dục tiếng mẹ đẻ trong trường tiểu học ở Đắc Lắc và thái độ của học sinh Ê Đê, Tạp chí Ngôn ngữ, số 9 (2012), 2012
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [6]
Chương trình giáo dục phổ thông môn Tiếng Êđê (ban hành kèm Thông tư số 34/2020/TT-BGDĐT ngày 15/9/2020), Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2020
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót