Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca: bộ từ điển Hán – Nôm bằng lục bát do vua Tự Đức soạn (in 1897)
Bộ sách 13 quyển, bảy môn loại, khoảng chín nghìn mục tự Hán giải nghĩa bằng lục bát chữ Nôm, do vua Tự Đức soạn và khắc in cuối thế kỷ XIX. Bài nêu cấu trúc, kho chữ Nôm, giá trị với từ vựng tiếng Việt và chỗ nguồn lệch về năm in (1897 hay 1898).
Có nguồn · 4

Bộ sách học chữ Hán do chính nhà vua soạn
Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca (嗣德聖製字學解義歌) là bộ sách dạy chữ Hán bằng thơ lục bát chữ Nôm, do vua Tự Đức soạn. Theo Phạm Văn Khoái và Hà Đăng Việt, nhà vua vốn đề cao Nho học và đã cho diễn Nôm theo thể văn vần nhiều sách Nho gia, như Luận ngữ hay Huấn địch thập điều, hy vọng đưa đạo lý thánh hiền đến dân qua lối truyền miệng bằng thơ ca. Bộ sách này là phần học chữ Hán đi kèm tinh thần ấy. Hai tác giả nhận xét đây gần như một bách khoa thư Hán học song ngữ Hán – Nôm[1].
Sách gồm 13 quyển, khắc ván gỗ trên giấy bản, 295 tờ (590 trang), khổ 26 × 15 cm. Mỗi mục từ gồm chữ Hán in to ở giữa dòng, chữ Nôm giải nghĩa nhỏ cỡ nửa chữ Hán, có khi thêm chú thích bằng Hán văn; âm đọc chữ Hán có thể ghi bằng phiên thiết hoặc dùng chữ đồng âm. Phần Nôm đặt thành lục bát, tổng cộng 4.572 câu[1].
Bảy môn loại
Vốn chữ được chia thành bảy môn loại, theo số mục từ mà Khoái và Việt thống kê[1]:
- Kham dư (quyển 1–2): 1.379 mục, nói về trời đất, gió mưa, núi sông.
- Nhân sự (quyển 3–5): 2.162 mục, lớn nhất, gồm thân thể, hành vi, tình cảm, nghề nghiệp và các quan hệ xã hội.
- Chính hóa (quyển 6–7): 1.587 mục, về chính trị, giáo hóa, số đếm, quẻ bói, văn tự, lễ nhạc theo tinh thần Nho học.
- Khí dụng (quyển 8–9): 1.474 mục, về nhà cửa, đồ dùng, thuyền xe, nhạc khí, binh khí, vải lụa.
- Thảo mộc (quyển 10–11): 1.114 mục, về cây cỏ, lúa, đậu, rau dưa.
- Cầm thú (quyển 12): 770 mục, về chim muông.
- Trùng ngư (quyển 13): 546 mục, về côn trùng, cá tôm.
Cộng lại là 9.032 mục. Cũng bài ấy khi so sánh với các từ thư khác lại ghi 9.028 mục tự (tương ứng 9.827 chữ Hán, vì có mục gồm hai hay ba chữ)[1]; Lê Thanh Hà ghi 9.032 mục, trong đó có hai mục lặp[3]. Số lượng này ngang tầm Thuyết văn giải tự của Hứa Thận (9.353 chữ) và vượt hẳn các sách song ngữ Hán – Nôm cùng thời, như Đại Nam quốc ngữ (4.779 mục) hay Nhật dụng thường đàm (2.560 mục)[1].
Lối giải nghĩa bằng lục bát
Đặc điểm nổi bật là mỗi chữ Hán gắn với nghĩa Nôm ngay trong câu thơ. Đoạn mở đầu quyển một có thể đọc là: "Thiên trời, địa đất, vị ngôi. Phú che, tái chở, lưu trôi, mãn đầy"[1]. Cách này giúp người học nhớ cả chữ Hán lẫn nghĩa Việt. Lê Thanh Hà lưu ý bộ sách chỉ chia bảy môn loại nên mỗi "bài học" có hơn nghìn chữ, quá nhiều để thuộc; người soạn bù lại bằng vần lục bát để dễ đọc, dễ nhớ, và đây là điểm khác các sách cùng loại vốn chia thành nhiều môn loại nhỏ hơn[3].
Khoái và Việt còn nhận xét bộ sách rất chi li khi phân biệt nghĩa. Riêng chữ chỉ núi có hơn một trăm mục tự, tả từng dạng như núi trọc, núi hai tầng, núi dốc đứng. Vì thế quá nửa vốn chữ Hán ở đây là chữ ít dùng hoặc rất ít dùng, và các tác giả cho rằng một bộ sách như vậy khó đến được với đông đảo thần dân; lối giải nghĩa bằng Nôm là điểm sáng giúp khắc phục điều đó[1].
Kho chữ Nôm và từ vựng thế kỷ XIX
Phần giải nghĩa Nôm có tổng 21.334 lượt chữ; sau khi gộp lại, Khoái và Việt lập được danh mục 4.458 chữ Nôm, chỉ bằng nửa lượng chữ Hán mà đã giải thích đủ mọi mục từ. Hai tác giả cho đây là bộ từ điển Hán – Nôm chứa nhiều chữ Nôm và nhiều từ vựng tiếng Việt nhất, và là chứng cứ quý về vốn từ thế kỷ XIX[1]. Một nghiên cứu năm 2025 của Huỳnh Đức Dư và Trần Tuyết Khanh dùng bộ sách làm một trong năm từ thư để thống kê chữ Nôm tự tạo; theo bảng của họ, tổng tần suất chữ Nôm tự tạo trong sách là 7.878 lượt, cao nhất trong năm bộ[2]. Lê Thanh Hà cho rằng việc khắc in sách, vốn khá rõ nét, góp phần xác định lối viết chữ Nôm cuối thế kỷ XIX và khẳng định vị thế chữ Nôm bên cạnh chữ Hán khi được triều đình dùng chính thức[3]. Wikipedia tiếng Anh dẫn Hà Đăng Việt nói chữ Nôm trong sách chủ yếu tạo bằng ba cách là giả tá, hình thanh và hội ý, trong đó hình thanh chiếm đa số[4].
Niên đại in và các bản phiên âm
Sách chưa được khắc in khi Tự Đức còn sống. Theo Khoái và Việt, năm Thành Thái thứ 8 (1896) Phủ Phụ chính giao Quốc sử quán kiểm chính, rồi năm 1897 Tu Thư cục khắc ván; bản in hiện lưu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, ký hiệu VHv.626/1-4[1]. Lê Thanh Hà lại ghi năm khắc in là Thành Thái thứ 10, tức 1898[3]. Bài này theo mốc 1897 của nguồn đầu và nêu rõ chỗ lệch.
Thư mục của Khoái và Việt có một bản phiên âm do Nguyễn Hữu Quì thực hiện, in ở Sài Gòn năm 1971[1]; Wikipedia tiếng Anh thì nhắc bản chuyển tự của Trần Kinh Hòa do Đại học Trung văn Hồng Kông in cùng năm[4]. Hai bản có phải khác nhau hay không, bài chưa kiểm được.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
Huỳnh Đức Dư, Trần Tuyết Khanh, Phân tích tần số và hiệu suất sử dụng của chữ Nôm tự tạo trong năm bộ từ thư Hán Nôm cổ hướng đến việc hình thành bảng phân cấp, Tạp chí Hán Nôm, số 3 (190), tr. 58–74, 2025
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Lê Thanh Hà, Khái quát một số tác phẩm bách khoa toàn thư dùng để dạy học vào cuối thế kỉ XIX ở Việt Nam, Tạp chí Từ điển học và Bách khoa thư, số 6, tr. 86–90, 2025
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [4]
Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca, Wikipedia tiếng Anh (Wikimedia Foundation)
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót