Bộ gõ và mã hóa tiếng Việt: từ VIQR, VNI, TCVN3 đến Unicode (TCVN 6909:2001)
Tiếng Việt cần thêm 134 tổ hợp chữ cái và dấu so với ASCII nên sinh ra VIQR, VISCII, VNI, TCVN 5712 và hơn bốn chục bảng mã 8-bit. Bài tóm lược các kiểu gõ Telex, VNI, VIQR và việc chuẩn hóa sang Unicode theo TCVN 6909:2001 (Quyết định 72/2002, Thông tư 07/2002).
Có nguồn · 9

Vì sao tiếng Việt khó đưa vào máy tính
Bảng mã ASCII chỉ có chữ cái không dấu. Theo RFC 1456 (1993) của nhóm Viet-Std, ngoài các chữ đã có trong ASCII, tiếng Việt cần thêm 134 tổ hợp chữ cái và dấu[1]. Wikipedia ghi rằng con số này vượt 128 vị trí của bảng mã 8-bit mở rộng, nên các bảng mã 8-bit chọn cách thay bớt ký tự ASCII hoặc ký tự điều khiển, bỏ một số chữ hoa có dấu, hoặc dùng dấu rời (ký tự tổ hợp)[8].
Quy ước của cộng đồng hải ngoại: VIQR và VISCII
RFC 1456, một tài liệu thông tin chứ không phải chuẩn Internet, mô tả hai quy ước mà người Việt ở hải ngoại dùng trên Internet và Usenet. VISCII là bảng mã 8-bit xếp mọi chữ Việt thành một đơn vị, giữ nguyên toàn bộ ký tự đồ họa của ASCII và đặt sáu chữ hoa ít dùng nhất vào sáu vị trí ký tự điều khiển. VIQR không phải bảng mã mà là cách gõ, đọc và truyền tiếng Việt chỉ bằng 7 bit: dấu được thay bằng ký tự ASCII giống hình dấu, như ( ^ + ' ` ? ~ . và "dd" cho đ; ví dụ "Nu+o+'c Vie^.t Nam". Cả hai tên đều đã đăng ký là charset MIME với IANA[1]. Theo Saigoneer, nhóm người Mỹ gốc Việt lập danh sách thư Vietnet từ 1986 rồi chuyển sang nhóm tin soc.culture.vietnamese, và quy ước VIQR trở thành chuẩn trên thực tế ở đó[2].
Nhiều bảng mã 8-bit và các kiểu gõ
Cũng theo Saigoneer, Hồ Thành Việt đề xuất VNI năm 1987, dùng các phím số để gõ dấu và bán kèm bộ phông, trình soạn thảo cho MS-DOS; Viet-Std làm VISCII năm 1992; năm 1993 xuất hiện bộ gõ VPSKey và tiêu chuẩn TCVN 5712 của Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường với ba biến thể VN1, VN2, VN3, phổ biến ở miền Bắc[2]. Saigoneer là báo mạng chứ không phải nghiên cứu chuyên sâu, nên các mốc của nó cần đối chiếu thêm. Hội thảo do Microsoft Việt Nam tổ chức năm 2002 nghe số liệu của ông Bùi Quang Ngọc (FPT): trước 2001 Việt Nam dùng hơn 40 bảng mã chữ Việt 8-bit (ABC, VNI, TCVN 5712...), gây khó khăn cho lưu trữ, hiển thị, trao đổi và tìm kiếm[3]; Wikipedia nêu con số "tới 46" bảng mã[8].
Bảng mã khác với kiểu gõ. Trong ví dụ trên VnExpress (2002), câu "Trong ngày sinh nhật, mọi người rất vui vẻ" gõ theo VNI là "Trong nga2y sinh nha65t, mo5i ngu7o72i ra61t vui ve3", theo Telex là "Trong ngafy sinh nhaajt, moji nguwowfi raast vui ver". Telex dùng chữ cái: s, f, r, x, j cho sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng; aa, ee, oo, dd, w cho â, ê, ô, đ và ă, ư, ơ[7]. Wikipedia cho biết Telex và VIQR gốc từ thời máy telex và máy chữ, và VNI dùng phím số hoặc phím chức năng[8].
Unicode và TCVN 6909:2001
TCVN 6909:2001 được ban hành tháng 9/2001 (VnExpress ghi ngày 24/9/2001), nhận mọi chữ cái La tinh tiếng Việt cùng vị trí của chúng trong ISO/IEC 10646; báo cáo của Việt Nam gửi nhóm IRG của ISO cuối năm 2001 gọi đây là bước đầu để nhận ISO/IEC 10646 làm tiêu chuẩn quốc gia[4][3]. Quyết định 72/2002/QĐ-TTg ngày 10/6/2002 quy định từ 1/1/2003 các tổ chức của Đảng và Nhà nước thống nhất dùng bộ mã này khi trao đổi thông tin điện tử; cơ sở dữ liệu theo bộ mã khác được chuyển từng bước, và Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường cung cấp công cụ chuyển đổi[5]. Thông tư 07/2002/TT-BKHCN (15/11/2002) liệt kê các ứng dụng bắt buộc chuyển đổi: tin học hóa văn phòng, trao đổi thông tin chữ Việt trên mạng, dịch vụ điện tử với dân và các trang web chữ Việt. Văn bản này nói phần lớn hồ sơ lưu trữ không cần chuyển ngay mà dùng công cụ chuyển khi cần tra cứu, và quy định trao đổi văn bản điện tử bằng dạng ký tự dựng sẵn[6]. Phạm vi của quyết định là trao đổi thông tin điện tử giữa các tổ chức của Đảng và Nhà nước, không phải mọi người dùng.
Một nguồn khác ghi Quyết định 72 là ngày 20/6/2002[9], lệch với văn bản chính thức (10/6/2002); bài theo văn bản.
Những vấn đề còn lại sau bảng mã
Cuối năm 2002, các chuyên gia dự hội thảo vẫn chưa thống nhất ba việc: cách mã hóa chữ Việt thành số, thứ tự chữ cái và dấu thanh, và cách bỏ dấu trên tổ hợp nguyên âm. Ông Ngô Trung Việt cho rằng dựng sẵn hay tổ hợp không phải điểm cốt lõi của Unicode; đại diện Microsoft cam kết hỗ trợ Unicode tổ hợp, trong khi ông Bùi Quang Ngọc chỉ mong chữ Việt được mã hóa theo một kiểu duy nhất[3]. Thông tư 07/2002 chọn dạng dựng sẵn cho trao đổi văn bản và tham chiếu Quyết định 240/QĐ ngày 5/3/1984 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về cách đặt dấu thanh[6].
Một bản khóa luận đăng lại trên ngonngu.net nêu hậu quả cho tìm kiếm: "hoà" gồm ba ký tự h, o, à còn "hòa" gồm h, ò, a nên máy coi là hai chuỗi khác nhau. Theo thống kê qua Google ngày 28/4/2005, trên VnExpress "hoạ" có 8.560 kết quả còn "họa" có 25.100[9].
Cũng báo cáo gửi IRG nêu việc Viện Hán Nôm phụ trách phần Việt Nam; đề xuất thêm 1.260 chữ Nôm nâng tổng số đề xuất cho Extension C lên 2.309, và Viện Ngôn ngữ học lo chữ Chăm và chữ Thái Việt[4].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Cuong T. Nguyen, Hoc D. Ngo, Cuong M. Bui, Thanh van Nguyen, RFC 1456: Conventions for Encoding the Vietnamese Language – VISCII (VIetnamese Standard Code for Information Interchange) và VIQR (VIetnamese Quoted-Readable), Revision 1.1, Vietnamese Standardization Working Group (Viet-Std), Network Working Group, RFC Editor/IETF, tháng 5/1993 (tài liệu thông tin, không phải chuẩn Internet), 1993
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [2]
Thi Nguyễn, Typing Vietnamese, Part 2: The Vietnamese Diaspora, Unicode and the Ubiquity of Unikey, Saigoneer, đăng 17/01/2025 (bài gốc 2018), 2025
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [3]
Minh Long, 'Hãy dùng Unicode để phục vụ cho tiếng Việt', VnExpress, 16/11/2002, 2002
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
National Status Report in Viet Nam (ISO/IEC JTC 1/SC 2/WG 2/IRG N 866, ngày 30/11/2001), Viet Nam TCVN/JTC1 (đóng góp quốc gia, ký hiệu V-30) gửi Ideographic Rapporteur Group (IRG), ISO/IEC JTC 1/SC 2/WG 2, kỳ họp IRG-18, Tokyo 2001, 2001
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
Quyết định số 72/2002/QĐ-TTg ngày 10/6/2002 về việc thống nhất dùng bộ mã các ký tự chữ Việt theo tiêu chuẩn TCVN 6909:2001 trong trao đổi thông tin điện tử giữa các tổ chức của Đảng và Nhà nước, Thủ tướng Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam (người ký: Phó Thủ tướng Phạm Gia Khiêm); toàn văn đọc trên caselaw.vn, thông tin văn bản khớp trang moit.gov.vn, 2002
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [6]
Thông tư số 07/2002/TT-BKHCN ngày 15/11/2002 hướng dẫn triển khai Quyết định 72/2002/QĐ-TTg về việc thống nhất dùng bộ mã TCVN 6909:2001, Bộ Khoa học và Công nghệ; toàn văn đọc trên caselaw.vn, thông tin văn bản khớp trang moit.gov.vn, 2002
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [7]
Gõ tiếng Việt kiểu Telex (4), VnExpress, mục hỏi – đáp bạn đọc về công nghệ, 24/8/2002, 2002
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
- [8]
Vietnamese language and computers, Wikipedia tiếng Anh (Wikimedia Foundation)
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
- [9]
Thống nhất vị trí đặt dấu thanh điệu và về việc sử dụng “i/y”: Phần mở đầu (bước đầu áp dụng cho các văn bản số tiếng Việt), ngonngu.net, đăng 15/09/2006 (phần mở đầu một khóa luận, trang không ghi tên tác giả), 2006
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót