Đinh Tiên Hoàng và nhà nước Đại Cồ Việt

Xuất thân

Đinh Bộ Lĩnh sinh ngày rằm tháng Hai năm Giáp Thân (22/3/924) ở châu Đại Hoàng, nay thuộc Gia Viễn, Ninh Bình^[1][3]. Cha ông là Đinh Công Trứ, nha tướng của Dương Đình Nghệ, giữ chức thứ sử Châu Hoan^[2]. Dân gian có truyền thuyết kể rằng thuở nhỏ ông được bạn chăn trâu suy tôn làm thủ lĩnh và dùng cờ lau tập trận^[2][3]. Theo bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, khi triều đình Cổ Loa suy yếu, ông đưa gia quyến về động Hoa Lư, xây dựng thế lực và thu hút nhiều người tài như Lê Hoàn, Nguyễn Bặc^[3].

Loạn 12 sứ quân

Báo Nhân Dân ghi rằng sau khi vua cuối cùng của nhà Ngô là Ngô Xương Văn mất năm 966, hào trưởng khắp nơi nổi dậy chiếm giữ quận ấp và lập thành 12 sứ quân^[2]. Bài của bảo tàng thì tính từ sau khi Ngô Quyền mất (944) và Dương Tam Kha chiếm ngôi, rồi kể tên 12 thế lực từ Phong Châu, Đường Lâm đến Bình Kiều (Thanh Hóa)^[3]. Đinh Bộ Lĩnh kết hợp liên kết, mưu hàng phục và đánh dẹp: liên kết với Trần Lãm ở Bố Hải Khẩu, hàng phục hai sứ quân họ Ngô là Ngô Nhật Khánh và Ngô Xương Xí, rồi đánh các sứ quân mạnh như Đỗ Cảnh Thạc và Nguyễn Siêu^[2][3]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho rằng việc dẹp loạn kéo dài ba năm, từ 965 đến 967^[3].

Lên ngôi, quốc hiệu và đối ngoại

Năm 968, sau khi dẹp loạn, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế, hiệu Đại Thắng Minh Hoàng Đế (sử gọi là Đinh Tiên Hoàng), đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư và lập vương triều Đinh (968–980)^[1]. Theo tạp chí Xưa & Nay, quốc hiệu Đại Cồ Việt ("nước Việt to lớn") có hàm ý phủ nhận những tên gọi do phương Bắc đặt như An Nam, Giao Châu; năm 970 ông đặt niên hiệu Thái Bình, thôi dùng niên hiệu của hoàng đế Trung Hoa^[1]. Về đối ngoại, Đinh Liễn đi sứ sang nhà Tống năm 972, và đến năm 973 nhà Tống chỉ phong Đinh Tiên Hoàng làm Giao Chỉ Quận vương vì vẫn coi nước ta là một quận^[1]. Về quân sự, nhà Đinh tổ chức "Thập đạo quân", mỗi đạo hành chính là một đạo quân^[1].

Kinh đô Hoa Lư

Theo bài của bảo tàng, Hoa Lư vừa là đất bản bộ của nhà Đinh vừa có núi sông bao bọc, thuận lợi cho phòng thủ trước nguy cơ từ nhà Tống đang vươn lên ở phương Bắc^[3]. Sở Du lịch Ninh Bình cho biết cố đô Hoa Lư rộng khoảng 300 ha, được bao quanh bởi núi đá vòng cung, gắn với ba vương triều Đinh, Tiền Lê và khởi đầu triều Lý, và là một trong ba khu vực hợp thành Quần thể di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới Tràng An^[5]. Một bài trên Báo Ninh Bình nhận xét trong 42 năm tồn tại, kinh đô Hoa Lư giữ vững nền độc lập; các nhà sử học gọi hành trình từ Cổ Loa về Hoa Lư rồi trở lại Đại La – Thăng Long là một "khúc quanh" của lịch sử^[4].

Kết cục

Theo Báo Nhân Dân, tháng 10 năm 979 Đinh Tiên Hoàng bị chi hậu nội nhân Đỗ Thích giết, thọ 56 tuổi, được táng ở sơn lăng Trường Yên^[2]. Bài của tạp chí Xưa & Nay ghi thêm rằng Nam Việt vương Đinh Liễn cũng bị hại, Đinh Toàn mới sáu tuổi lên nối ngôi, tạo cơ hội cho nhà Tống đem quân sang^[1]. Sử gia Lê Văn Hưu, qua lời dẫn trong Đại Việt sử ký toàn thư, đánh giá ông là người "dũng cảm mưu lược nhất đời", một lần cất quân mà mười hai sứ quân đều phục^[2].