Khuông Việt (Ngô Chân Lưu): vị Tăng thống đầu tiên của Đại Việt thời Đinh – Tiền Lê

Danh xưng và nguồn tư liệu

Khuông Việt, tên thật Ngô Chân Lưu, là cao tăng thuộc thế hệ thứ tư của dòng thiền Vô Ngôn Thông và được nhiều nguồn coi là vị Tăng thống đầu tiên của Phật giáo Đại Việt^[1][4]. Tư liệu chính về ông là Thiền uyển tập anh, sách tiểu sử các thiền sư soạn vào cuối đời Lý, đầu đời Trần; bản in xưa nhất hiện còn khắc năm 1715^[1]. Hai chữ "Khuông Việt" được giải thích là giúp đỡ, khuông phù nước Việt^[2].

Năm sinh, dòng dõi và quê hương

Các nguồn không thống nhất về những điều tưởng như cơ bản. Thiền uyển tập anh ghi ông viên tịch ngày rằm tháng 2 năm Thuận Thiên thứ 2 (1011), thọ 52 tuổi, kèm chú nhỏ "hoặc nói 79 tuổi"^[1]. Từ đó người nghiên cứu suy ra các năm sinh khác nhau: 933 (theo mốc 79 tuổi, được Nguyễn Thị Mỹ Hạnh và báo Tuổi Trẻ dùng), 930 (Lê Mạnh Thát, cho rằng chữ "năm mươi" bị khắc nhầm từ "tám mươi"), 932 (Nguyễn Công Lý, tính từ việc ông được phong lúc 40 tuổi) và 960 (theo mốc 52 tuổi, nhưng khi đó năm 971 ông mới 12 tuổi)^[1][2][4].

Về dòng dõi, Thiền uyển tập anh chỉ ghi ông là hậu duệ của "Ngô Thuận Đế"; Nguyễn Công Lý lưu ý các bộ sử không chép thụy hiệu ấy của Ngô Quyền, dù một số người hiểu đó là Ngô Quyền^[1]. Gia phả họ Ngô cũng được dẫn theo hai cách: Nguyễn Thị Mỹ Hạnh ghi ông là con Ngô Xương Tỷ^[2], còn báo Tuổi Trẻ ghi Ngô Xương Tỷ là tên húy của chính ông, con Thiên Sách vương Ngô Xương Ngập^[4].

Quê hương còn được bàn nhiều hơn. Thiền uyển tập anh ghi ông là người hương Cát Lợi, huyện Thường Lạc^[3]. Theo Nguyễn Đình Hưng (Tạp chí Hán Nôm, 2025), một hướng nghiên cứu, bắt đầu từ Hoàng Văn Lâu (1996), đặt Cát Lợi ở vùng Sóc Sơn dựa vào các văn bia chùa Cửa Rừng; hướng kia, bắt đầu từ Đào Duy Anh, đặt ở Thanh Hóa hoặc nam Hà Tĩnh. Chính tác giả thêm bằng chứng văn bia để nghiêng về khu vực Mê Linh – Phúc Yên – Sóc Sơn, song thừa nhận thiếu sử liệu nên chưa thể kết luận chắc^[3]. Nguyễn Công Lý lại tách hai khái niệm: Cát Lợi là nơi ông về tu và mất, còn nguyên quán gắn với Đường Lâm, nơi phát tích họ Ngô^[1]. Tại tọa đàm tháng 3 năm 2025, theo Tuổi Trẻ, các nhà nghiên cứu ngả về Sóc Sơn hoặc Mê Linh^[4].

Từ cửa thiền đến chức Tăng thống

Theo Nguyễn Công Lý và Nguyễn Thị Mỹ Hạnh, ông học Nho từ nhỏ, lớn lên theo Phật và được thiền sư Vân Phong ở chùa Khai Quốc nhận làm đệ tử^[1][2]. Báo Đại Đoàn Kết kể năm 969 Đinh Tiên Hoàng mời ông vào kinh và năm 971 phong ông Tăng thống với hiệu Khuông Việt đại sư^[5]. Nguyễn Thị Mỹ Hạnh tách hai việc: phong Tăng thống khi ông 40 tuổi, hai năm sau (971) mới ban hiệu Khuông Việt^[2]. Còn đoạn Toàn thư mà Nguyễn Công Lý trích đặt cả hai vào năm Thái Bình thứ 2 (971), khi triều đình định phẩm trật cho quan văn võ và tăng đạo; theo ông, Ngô Chân Lưu là người đầu tiên giữ chức Tăng thống^[1].

Sử sách không chép cụ thể Phật sự của ông thời Đinh. Nguyễn Công Lý chỉ suy từ dấu vết khảo cổ rằng ông tạo điều kiện cho Nam Việt vương Đinh Liễn khắc kinh Tổng trì đà-la-ni lên các cột đá bát giác dựng gần Hoa Lư, 100 cột năm 973 và 100 cột năm 979^[1]; Báo Đại Đoàn Kết cũng gắn việc này với sự hỗ trợ của ông^[5].

Cố vấn và ngoại giao thời Tiền Lê

Sang thời Lê Hoàn, Thiền uyển tập anh ghi vua càng kính trọng ông, việc quân việc nước đều mời ông dự bàn^[1]. Sách này còn kể khi quân Tống sang đánh, vua sai ông đến núi Vệ Linh cầu đảo thần Tì Sa Môn Thiên Vương rồi quân Tống tan vỡ trên sông Hữu Ninh; đó là truyện linh dị, không có sử liệu khác xác nhận, và năm xảy ra cũng lệch (980 theo sách thiền, 981 theo Toàn thư)^[1].

Năm 987 (Đinh Hợi), nhà Tống cử Lý Giác sang^[1]. Theo Nguyễn Thị Mỹ Hạnh, ông khuyên Lê Hoàn rằng hai lần trước sứ Tống đã coi thường nước Việt vì triều quan thưa thớt, nên lần này phải cho họ thấy nước Việt có người học thức; ông tiến cử một nhà sư họ Đỗ làm giang lệnh, tức người coi một khúc sông, để đón sứ trên thuyền^[2]. Chính ông cũng tiếp Lý Giác bằng những câu đối đáp, rồi soạn một bài từ theo điệu Nguyễn lang quy để tiễn sứ^[1][2]. Nguyễn Thị Mỹ Hạnh đọc hai câu cuối bài như lời nhắn nhà Tống bớt sai sứ sang tận kinh đô; đó là cách diễn giải của tác giả chứ không phải điều sử cũ nói rõ^[2]. Nhan đề bài từ được gọi là Vương lang quy, Ngọc lang quy hay Nguyễn lang quy, và văn bản cũng chưa thống nhất giữa Thiền uyển tập anh (48 chữ), Toàn thư (49 chữ) và các đề xuất hiệu chỉnh^[1].

Cuối đời và hậu thế

Theo Thiền uyển tập anh, về già ông xin về núi Du Hí ở quận mình, dựng chùa và trụ trì tại đó^[3]. Báo Đại Đoàn Kết cho biết ông trao ấn pháp cho đệ tử Đa Bảo^[5]. Trước khi ngồi kiết già mà mất, ông để lại cho Đa Bảo một bài kệ, đại ý trong cây vốn có lửa, nếu bảo cây không có lửa thì lửa từ đâu mà ra khi cọ xát^[1]. Ông được thờ ở nhiều nơi, trong đó có chùa Nhất Trụ ở Hoa Lư theo vi.wikipedia^[6]; năm 2025 Học viện Phật giáo Việt Nam tại Hà Nội tổ chức lễ húy kỵ lần thứ 1014 cùng một tọa đàm khoa học^[4].