Cố đô Hoa Lư (Ninh Bình): kinh đô thời Đinh – Tiền Lê

Kinh đô giữa núi đá

Hoa Lư nằm ở xã Trường Yên (Ninh Bình), giữa những dãy núi đá vôi bao quanh, nên được mệnh danh là "kinh đô đá". Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Đinh Tiên Hoàng chọn vùng đất này làm kinh đô của nước Đại Cồ Việt từ năm 968; trong 42 năm làm kinh đô của các triều Đinh, Tiền Lê và buổi đầu triều Lý, Hoa Lư là trung tâm chính trị, quân sự, kinh tế và văn hóa của một nhà nước độc lập, tự chủ^[2]. Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa nêu sáu vị vua từng đóng đô ở đây: Đinh Tiên Hoàng, Đinh Toàn, Lê Đại Hành, Lê Trung Tông, Lê Long Đĩnh và Lý Thái Tổ^[1]. Năm 1010, Lý Công Uẩn dời đô ra Thăng Long, Hoa Lư trở thành cố đô và dần hoang phế; các công trình còn lại hôm nay chủ yếu dựng về sau để tưởng niệm các danh nhân thời Đinh – Tiền Lê^[5].

Quy mô và hệ thống thành lũy

Theo tài liệu được bảo tàng dẫn lại, kinh đô xưa rộng khoảng 300 ha, gồm Thành Ngoại và Thành Nội^[2]. Bài của báo Văn hóa (đăng trên trang bảo tàng) cho biết theo sử liệu, qua nhiều triều đại đã đắp khoảng mười đoạn thành đất nối các ngọn núi thành hệ thống phòng thủ, nhưng cũng nhấn mạnh giới nghiên cứu vẫn chưa thật đồng thuận về quy mô, diện mạo và cấu trúc hệ thống thành cổ này^[4]. Vì vậy các số liệu về quy mô nên được hiểu là ước tính.

Những lớp khảo cổ

Việc khảo sát bắt đầu từ năm 1969, khi cán bộ Bảo tàng Lịch sử quốc gia khảo sát hệ thống thành lũy; đến năm 2009–2010, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam phối hợp Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Ninh Bình khai quật khu vực phía bắc đền vua Lê, tìm thấy tường gạch với loại gạch "Đại Việt Quốc Quân Thành Chuyên" cùng vật liệu kiến trúc thời Đinh – Lê^[4][5]. Năm 2021, khai quật ở cánh đồng Nội Trong (phía nam đền vua Đinh) làm lộ các lớp kiến trúc thời Đại La và Đinh – Tiền Lê chồng lên nhau, nền móng dùng cát sỏi laterite trộn đất và vỏ nhuyễn thể, cùng hàng cọc gỗ gia cố; các nhà khảo cổ nhận định đây là kiến trúc giai đoạn Đại La được nhà Đinh sử dụng lại lúc đầu lập quốc^[3]. Khu vực này trước thế kỷ X, theo sử liệu, từng là huyện Vô Công (Vô Thiết) thời thuộc Hán và Trường Châu thời thuộc Đường^[3].

Năm 2022, đợt khai quật khoảng 900 m² ở Nội Trong, Hang Trâu và vườn chùa Nhất Trụ giúp các nhà khoa học xác định Cấm thành và Hoàng thành: khu trung tâm do nhà Đinh – Lê xây khi chọn nơi này làm kinh đô, còn khu Hậu cung ở phía nam là nơi vốn có kiến trúc của trị sở Trường Châu và được nhà Đinh – Tiền Lê tái sử dụng; chính điện nằm giữa đền Đinh và đền Lê hiện nay^[2]. Đầu tháng 3/2025, Viện Khảo cổ học khai quật thành Dền, đoạn thành đắp đất phía bắc Thành Nội: móng dày tới 2 m gồm nhiều lớp bùn xen thảm thực vật, thân tường rộng hơn 16 m, cao gần 6 m, và có dấu vết hào nước phòng thủ bên ngoài^[4].

Di tích còn lại

Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa liệt kê đền Đinh Tiên Hoàng dựng trên nền chính điện của kinh đô, đền Lê Đại Hành (hậu cung có tượng Lê Đại Hành, Thái hậu Dương Vân Nga và Khải Minh Vương Lê Long Đĩnh), động Am Tiên nơi bà Dương Vân Nga xuất gia những năm cuối đời, và chùa Nhất Trụ với cột kinh đá dựng năm 995^[1]. Theo bảo tàng, ở khu di tích có 14 di tích xếp hạng cấp quốc gia và 8 di tích cấp tỉnh^[2]. Năm dựng cột kinh ở chùa Nhất Trụ được một bài khác của bảo tàng ghi là 996, khác với hồ sơ trên^[2].