Đền và lăng Ngô Quyền ở Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội)

Đất hai vua

Đường Lâm, cách trung tâm Hà Nội hơn 50 km về phía tây, được gọi là "đất hai vua" vì dân làng tự hào là quê của Phùng Hưng và Ngô Quyền. Báo Hànộimới cho biết làng cổ này được trao bằng công nhận di tích lịch sử văn hóa quốc gia ngày 28/11/2005, là làng cổ đầu tiên của cả nước được xếp hạng như vậy^[4]. Trong làng, đền và lăng Ngô Quyền nằm ở thôn Cam Lâm; đền dựng trên một quả đồi nhìn ra hồ lớn theo thế "nghênh phong, chiếu thủy", khuôn viên gần 5.000 m²^[4].

Đền, lăng và rặng duối

Báo Hànộimới năm 2023 viết rằng sau khi Ngô Quyền mất, nhiều nơi dọc sông Bạch Đằng lập đền thờ ông; riêng ở Đường Lâm người dân xây cả đền lẫn lăng, và lăng được kể là nơi đặt mộ của nhà vua theo lời truyền^[1]. Theo VOV, lăng mộ được xây vào năm Tự Đức thứ 27 (1874)^[2]. Gần khu di tích còn một rặng duối cổ thụ, tương truyền là nơi Ngô Quyền buộc voi chiến trước khi ra trận^[3][4]. Hằng năm, ngày 14 tháng 8 âm lịch, chính quyền và nhân dân xã tổ chức lễ giỗ tại đây^[1]. Ngày này khác với ngày mất mà Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi, 18 tháng Giêng năm 944^[5], và cũng khác dịp lễ hội ba ngày từ 16 đến 18 tháng Giêng ở khu di tích Từ Lương Xâm (Hải Phòng) mà bảo tàng cho là đúng dịp kỷ niệm ngày mất^[5]. Mỗi nơi giữ một truyền thống riêng, bài này không chọn ngày nào là đúng.

Quê hương Ngô Quyền: những ý kiến khác nhau

Giá trị của khu di tích gắn chặt với câu hỏi Ngô Quyền sinh ở đâu. Bảo tàng Lịch sử quốc gia chép rằng ông sinh năm Mậu Ngọ (898) ở xứ Đường Lâm, cha là Ngô Mân làm châu mục châu Đường Lâm, và ông mất năm 944, thọ 47 tuổi^[5]; Báo Hànộimới ghi khoảng năm sinh là 897^[1]. Báo Nhân Dân năm 2019, tường thuật hội thảo về Ngô Quyền, cho biết gần đây có ý kiến cho rằng quê ông "ở đâu đó giữa Thanh Hóa – Nghệ An", với lập luận rằng tên Đường Lâm ở Sơn Tây chỉ xuất hiện năm 1964. PGS Nguyễn Minh Tường phản bác: địa danh Đường Lâm ở Sơn Tây đã được chép trong nhiều tư liệu cổ, tiêu biểu là Việt điện u linh thế kỷ XIV, kèm các tấm bia đá; ông viện thêm tư liệu dân tộc học, ngôn ngữ học, Hán Nôm và điền dã tại chỗ^[3]. Như vậy đền và lăng ở Cam Lâm được người dân và nhiều nhà nghiên cứu coi là di tích ở quê hương, song vẫn có tranh luận học thuật, còn việc lăng có đúng là nơi đặt mộ hay không cũng mới dừng ở mức tương truyền.

Tu bổ và tranh cãi

Cũng theo Nhân Dân, cả nước hiện có khoảng 60 di tích liên quan đến Ngô Quyền, trong đó Hà Nội có bốn; quan trọng nhất là cụm lăng và đền ở Đường Lâm^[3]. Năm 2014, VOV đưa tin về đợt tu bổ, tôn tạo đền và lăng với tổng vốn gần 30 tỷ đồng, trong đó 10 tỷ là công đức của dòng họ Ngô Việt Nam. Sau sáu tháng thi công, dòng họ Ngô và người dân phản đối một số hạng mục: bức bình phong xi măng xây mới chắn lối vào lăng với hình một con thú mà họ thấy không phù hợp, ngôi nhà cho người thủ từ cao hơn hậu cung, và cống thoát nước ngay sau lăng bị coi là điều tối kỵ. Dòng họ đề nghị tạm dừng thi công và xin tổ chức hội thảo khoa học để lấy ý kiến về cách bảo tồn^[2]. Bài VOV cũng nêu rằng bình phong đã có trong bản thiết kế; ông Ngô Vui, chủ tịch hội đồng gia tộc họ Ngô, cho rằng lỗi nằm ở cơ chế, khi dòng họ bỏ tiền nhưng không được tham gia vào quá trình thi công^[2].

Điều nên lưu ý

Các nguồn dùng ở đây là báo chí và bài tổng hợp của bảo tàng, chưa có hồ sơ khoa học của di tích hay văn bia để đối chiếu niên đại xây dựng. Thông tin về các hạng mục tu bổ có từ năm 2014 nên hiện trạng ngày nay có thể đã khác.