Hát xoan Phú Thọ

Khái quát

Hát xoan là loại hình trình diễn của vùng đất Phú Thọ, gồm hát, múa, gõ trống và phách. Theo UNESCO, nó gắn liền với việc thờ cúng các vua Hùng, một tín ngưỡng bắt nguồn từ thờ cúng tổ tiên của người Việt^[1]. Truyền thống này thường được thực hành trong hai tháng đầu năm âm lịch, ở đền, miếu và đình làng^[2].

Người giữ nghề tổ chức thành các phường xoan; UNESCO ghi nhận bốn phường, trong đó trùm nam và trùm nữ giữ vai trò quan trọng nhất vì họ gìn giữ bài hát, chọn đệ tử, truyền dạy lối hát và tổ chức các buổi diễn^[1]. Báo Thế giới và Việt Nam (2013) cho biết một phường điển hình do ông trùm đứng đầu, gồm vài kép (bốn đến năm người) cùng khoảng mười hai đến mười lăm đào^[3].

Truyền thuyết và tên gọi

Nguồn gốc của hát xoan được kể qua truyền thuyết, không có niên đại cụ thể. Một tích kể ba anh em vua Hùng đi tìm đất, nghỉ lại thôn Phù Đức, thấy trẻ chăn trâu vừa chơi vừa hát, bèn cho người đi theo dạy thêm bài hát; từ đó dân làng hằng năm mở hội cầu, cúng ở miếu Lãi Lèn. Tích khác kể nàng Quế Hoa hát múa khiến hoàng hậu vua Hùng quên đau và sinh nở thuận lợi, rồi lời ca điệu múa ấy được dạy trong dân gian. Tên "xoan" được giải thích là từ "xuân" đọc trệch^[3][4]. Lối hát này còn có tên khác là "khúc môn đình", nghĩa là hát ở cửa đình^[3].

Trình tự một cuộc hát

Báo Thế giới và Việt Nam mô tả cuộc hát theo ba phần: lễ nghi, trình diễn các quả cách và hát hội^[3]. Báo Pháp Luật Việt Nam (2011), dẫn lại bài trên Dân Việt, chia nhỏ như sau.

• Phần lễ: trùm xoan cùng người chủ tế của hội làng hát điệu chúc tụng, tiếp theo là màn giáo trống, giáo pháo cầu mùa màng bội thu, và cuối cùng là hát thơ nhang, khi bốn thiếu nữ đứng trước hương án vừa hát vừa múa quạt như dâng hương^[4].
• Phần quả cách: các kép, đào xướng đủ 14 quả cách (làn điệu) như giang cách, nhâm ngâm cách, tràng mai cách, hạ thời cách^[4]. Mỗi quả cách thường có ba đoạn: giáo cách (mở đầu), đưa cách (giữa) và kết cách (cuối)^[3].
• Hát hội: phần vui nhất, gồm hát bỏ bộ, xin hoa, đố chữ, hát đúm và giã cá. Người hát lồng vào lời những công việc thường ngày, khán giả cùng hát và đối đáp^[3][4].

Về lịch, báo Thế giới và Việt Nam ghi các phường đi hát từ mùng 5 tháng Giêng đến 10 tháng Ba âm lịch (dịp hội đền Hùng)^[3]; báo Pháp Luật cho biết hội kéo dài từ cuối tháng Giêng đến hết ngày 10 tháng Ba^[4]. Mỗi phường thường giữ một số cửa đình nhất định để tránh tranh chấp, và từ đó có tục kết nghĩa với dân sở tại, trong đó cấm trai gái hai bên kết hôn với nhau^[3].

Từ cần bảo vệ khẩn cấp đến di sản đại diện

Năm 2011, UNESCO đưa hát xoan vào Danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp vì sự quan tâm đến nó đang giảm, nhất là trong giới trẻ^[2]. Báo Thế giới và Việt Nam (2013) nêu tình trạng khi đó: toàn tỉnh còn gần 70 nghệ nhân, hơn 30 người từ 80 đến 104 tuổi và chỉ tám người có khả năng truyền dạy; trong khoảng 30 di tích từng có hát cửa đình chỉ còn 15 nơi tồn tại^[3].

Ngày 8/12/2017, tại phiên họp thứ 12 của Ủy ban Liên chính phủ ở Jeju (Hàn Quốc), UNESCO đưa hát xoan ra khỏi danh sách khẩn cấp và ghi danh vào Danh sách đại diện. Đây là lần đầu tiên Ủy ban xem xét việc chuyển di sản giữa hai danh sách^[2]. Báo Sài Gòn Giải Phóng (2017) tóm tắt lý do của Ủy ban: so với năm 2009, các phường từ khoảng 100 người hát và nhạc công hoạt động không đều, quá nửa trên 60 tuổi, nay có gần 200 thành viên, tuổi trung bình 35; số người kế nhiệm được đào tạo là 62, trong khi năm 2009 chỉ bảy trong 31 nghệ nhân cao tuổi nhất còn trình diễn và dạy được các bài bản cổ. Dự án bảo vệ do Thủ tướng phê duyệt chạy từ 2013 đến 2020 và việc kiểm kê có sự tham gia của cộng đồng được nêu là những yếu tố then chốt^[5].

Trang UNESCO ghi thêm Viện Âm nhạc Việt Nam đã sưu tầm được 31 bài xoan, hiện có 33 câu lạc bộ, và các nghệ nhân dạy cho thành viên câu lạc bộ cùng giáo viên âm nhạc ở trường học^[1].

Thách thức còn lại

Ủy ban cũng ghi nhận những thách thức: nguy cơ các buổi biểu diễn bị đồng nhất hóa, và thanh niên vẫn rời làng đi làm, đi học nên ít có dịp thực hành^[5]. Các số liệu về nghệ nhân giữa các nguồn không hoàn toàn trùng khớp (xem phần ghi chú của bài), nên cần đọc theo từng nguồn và thời điểm.