Dân ca Quan họ Bắc Ninh

Khái quát

Trên trang của UNESCO, di sản có tên "Quan Họ Bắc Ninh folk songs", do Việt Nam đệ trình và được ghi danh năm 2009, tại phiên họp thứ tư của Ủy ban Liên chính phủ (quyết định 4.COM 13.76), vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại^[1][2]. Báo Nhân Dân (2009) ghi ngày ghi danh là 30/9/2009^[4]. UNESCO nêu địa bàn là hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang^[1]; từ 1/7/2025 hai tỉnh này hợp nhất thành tỉnh Bắc Ninh.

Cách hát

Theo UNESCO, nhiều làng ở hai tỉnh kết bạn với nhau và củng cố quan hệ qua các sinh hoạt như hát quan họ: hai nữ của một làng cùng hát, hai nam của làng bạn đáp lại bằng làn điệu tương tự nhưng lời khác, hai bên luân phiên từng khổ^[1]. Theo tục lệ, người cùng hát với nhau không được lấy nhau^[1]. Quan họ được hát trong nghi lễ, lễ hội, các cuộc thi và buổi gặp gỡ thân mật; kho tàng gồm hơn 400 lời ca với 213 làn điệu^[1].

Một bài trên Tạp chí Cộng sản của PGS.TS Nguyễn Thị Phương Châm cho biết các giọng chia thành bốn nhóm là lề lối, sổng, vặt và giã bạn, tương ứng ba chặng của một cuộc hát; lề lối là hát đối đáp từng đôi nam – nữ. Quan họ có tám hình thức hát, trong đó đối đáp, hát hội và hát canh phổ biến hơn cả^[3]. Báo Nhân Dân (2009) nêu thêm hát chúc, hình thức không có trong danh sách tám hình thức trên^[4]. Phát biểu tại lễ kỷ niệm 15 năm (2024), Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh nhấn mạnh quan họ không dùng nhạc đệm^[6]. Bài của Phương Châm cũng gắn "chơi quan họ" với phong tục như kết bọn, ngủ bọn, kết nghĩa, cùng tín ngưỡng, trang phục và ẩm thực^[3].

Nguồn gốc

Báo Nhân Dân (2009) viết rằng Kinh Bắc, một trong "tứ trấn" của kinh thành Thăng Long, là nơi sản sinh quan họ, trên nền nhiều loại hình dân ca của các vùng miền^[4]. Truyền thuyết kể trên Báo Văn hóa (2019) cho rằng công chúa Nhữ Nương, con vua Hùng thứ năm, cùng 49 tùy tùng khai khẩn làng Diềm và truyền hát; những người này kết nghĩa anh em nên không lấy nhau, rồi đi lập "trùm quan họ" ở các làng khác. Bà được tôn là Vua Bà, thủy tổ quan họ, và làng Diềm là nơi duy nhất trong 49 làng quan họ gốc có đền thờ bà^[5].

Hồ sơ UNESCO

Theo Báo Nhân Dân, đầu năm 1969 UBND tỉnh Hà Bắc thành lập Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh, sưu tầm hàng trăm giọng và gần 300 bài quan họ cổ; năm 2005 Chính phủ giao UBND tỉnh Bắc Ninh phối hợp Bộ Văn hóa – Thông tin xây dựng hồ sơ^[4]. Ủy ban UNESCO cho rằng hồ sơ đáp ứng cả năm tiêu chí: quan họ được cộng đồng công nhận như biểu tượng bản sắc địa phương và vùng; ghi danh góp phần gắn kết xã hội, đối thoại giữa các vùng; biện pháp bảo vệ rộng, gồm trung tâm văn hóa, đưa quan họ vào chương trình học, lập hội của giới nghệ sĩ; cộng đồng đồng thuận bằng văn bản; di sản có trong danh mục quốc gia^[2].

Sau ghi danh

Nhân kỷ niệm 15 năm (11/2024), Báo Văn hóa ghi Bắc Ninh có 44 làng quan họ gốc, 150 làng quan họ thực hành, gần 400 câu lạc bộ, hơn 600 người có khả năng truyền dạy^[6]. Số làng gốc được các nguồn nêu khác nhau: 45 làng theo Tạp chí Cộng sản (2018)^[3], 44 làng theo Báo Văn hóa (2024)^[6], 49 làng theo VietnamPlus (2026), trong bài về Liên hoan các làng Quan họ gốc lần thứ nhất dự kiến từ 16 đến 18/11/2026^[7]. Kế hoạch yêu cầu mỗi làng lập một đoàn từ 25 người, song ca theo lối truyền thống không nhạc đệm, và hạn chế sân khấu hóa, hiện đại hóa^[7].

Thách thức

Tác giả Phương Châm (2018) nhận xét quan họ phục hồi nhanh nhưng phong tục, lề lối cổ mai một ít nhiều; "quan họ mới" với nhạc đệm, loa, karaoke, mashup ngày càng khác quan họ cổ; việc truyền dạy ở cộng đồng chủ yếu tự phát. Theo bài này, các làng gốc chủ yếu nằm ở nơi có mật độ khu công nghiệp, đô thị cao nhất tỉnh, còn nỗ lực phục dựng nhà chứa, hát canh chưa đảo ngược được tình hình. Tác giả cũng ghi nhận quan họ là một trong số ít di sản mà nhiều người thực hành có thu nhập tốt^[3].

Ngày 8/1/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch gửi UBND tỉnh Bắc Ninh công văn số 65/BVHTTDL-DSVH, nêu việc người dân làng Diềm (Viêm Xá, phường Kinh Bắc) kiến nghị khẩn cấp rằng dự án Khu đô thị Tây Bắc có nguy cơ xâm hại di sản quan họ và di tích làng Diềm; Bộ đề nghị tỉnh đánh giá tác động, giải quyết dứt điểm và báo cáo trước 15/3/2026^[8].