Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Văn học dân gianSử liệuTỉnh, thành phố: Cao BằngThái NguyênDân tộc: TàyNùng

Truyện thơ Khảm hải (Vượt biển) của người Tày: sa dạ sa đồng và mười hai rán nước

Khảm hải (Vượt biển) là khúc hát trong lễ then, bụt của người Tày, kể chuyện người em bị anh giết oan, hóa thành sa dạ sa đồng chèo thuyền cho quan cõi âm. Bài nêu cốt truyện, các bản đã in, hai cách đọc (phản ánh phu dịch hay bài ca nghi lễ) và chỗ các nguồn lệch nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Các nghệ nhân mặc lễ phục sặc sỡ, đội mũ cao thêu hoa văn, ngồi xếp bằng trên tấm thảm trước bàn thờ treo màn đỏ vàng; người ngồi giữa mặc áo đỏ, ôm cây đàn tính, những người còn lại cầm nhạc xóc và cành hoa giấy.
Nhóm nghệ nhân Then người Tày biểu diễn nghi lễ cầu hoa (Then câu bioóc) ở Paris, tháng 12/2017, theo mô tả trên Wikimedia Commons; người ngồi giữa hát và gảy đàn tính. Ảnh chỉ minh họa hát Then nói chung, không phải đoạn Khảm hải.Jean-Pierre Dalbéra, CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons (nguồn Flickr) · CC BY · Nguồn ảnh

Một khúc hát trong lễ cúng của người Tày

Khảm hải (nghĩa là "vượt biển") là một truyện thơ của người Tày, thường được gọi gọn là Vượt biển. Theo Báo Cao Bằng, đây là truyện thơ nổi tiếng do các nghệ nhân hát then diễn kể; về hình thức, nó là một "chương" trong hệ thống lời ca của lễ cúng do ông then, bà bụt thực hiện, đi cùng tiếng đàn tính và điệu múa mô phỏng động tác chèo thuyền[1]. Một bài đăng trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật gọi đó là lời ca hay nhất trong các chương hát then[2]. Bài của Hoàng Nam trên Tạp chí Dân tộc học (2006) xếp Khảm hải vào loạt văn bản văn học Then đã được xuất bản, và cho biết Then là thành tố của văn hóa dân gian Tày, Nùng[3]; một trang giới thiệu khác cũng gọi đây là truyện thơ Tày, Nùng[4].

Các nguồn không thống nhất về cách diễn. Báo Cao Bằng viết rằng truyện được diễn kể liên tiếp nhiều đêm[1]; một bài sưu tầm đăng trên blog văn hóa lại tả đoạn Khảm hải kéo dài khoảng hai tiếng vào nửa đêm, trong một đêm cúng bụt để làm vía, làm mụ, khi ông bụt đóng vai sa dạ, sa đồng chở lễ vật lên dâng[5].

Câu chuyện

Theo các bản tóm tắt, truyện mở đầu ở cõi người với hai anh em mồ côi sống nương nhau. Người anh lấy vợ rồi khá giả, không còn đoái hoài đến em đói rách. Một hôm chị dâu thương em chồng, vá chiếc áo rách; lưng áo dính vết tay đen của thuốc nhuộm chàm. Người anh trông thấy, ghen và nghi ngờ, rồi giết em một cách tàn nhẫn (có bản kể là chém đầu treo ngọn cọ)[4][5]. Hồn người em hóa thành sa dạ, sa đồng, tức người nô lệ chèo thuyền, bị quan cõi âm bắt làm tớ; ngỡ chết là yên thân nhưng ngày ngày vẫn phải chèo thuyền qua biển cho quan[1].

Phần trung tâm tả chuyến đi: lễ vật được chở qua mười hai "rán" nước, mỗi rán là một thử thách đầy thuồng luồng và quỷ dữ; trong lời ca, nước biển đỏ như máu, nóng như lửa[1]. Trước khi xuống thuyền, nhân vật chào từ biệt căn nhà, cái nồi, mái cọ, thang sàn, vợ con, và tự hỏi hôm nay đi rồi còn có ngày trở lại hay không[1][5]. Khi thuyền cập bến, đoàn quan kéo nhau vào chợ Đường Chu, còn người chèo thuyền ở lại bờ biển, đói khát và nghĩ đến lượt vượt biển tiếp theo[1][4].

Văn bản và bản dịch

Theo Cù Thị Ánh Ngọc, văn bản Vượt biển do Hoàng Hạc sưu tầm, dịch thành 249 câu thơ, in trong tuyển tập Truyện thơ Tày – Nùng, tập 2 (Nxb Văn học, 1964)[2]. Hoàng Nam cũng liệt kê một cuốn Khảm hải của Vi Hồng (Nxb Văn hóa Dân tộc, 1993)[3]. Trang e-cadao lại nói truyện dài chừng 1.000 câu và lưu truyền rộng ở vùng quanh hồ Ba Bể, Bắc Kạn cũ (nay thuộc Thái Nguyên)[4]. Hai con số lệch nhau nhiều; có thể vì các bản ghi khác nhau, nhưng các nguồn không giải thích.

Các câu tiếng Tày mà Báo Cao Bằng và bài sưu tầm trên blog dẫn đều viết bằng chữ Latin, kèm dịch nghĩa sang tiếng Việt[1][5]. Trong các nguồn đã đọc để viết bài này, không nguồn nào mô tả một bản chép chữ Nôm Tày của riêng Khảm hải, nên bài không nói về bản Nôm; ai cần biết có bản chép tay hay không thì phải tra thêm thư mục Hán Nôm.

Hai cách đọc

Cách đọc thứ nhất xem truyện là tiếng nói về thân phận người đi phu. Báo Cao Bằng cho rằng nhân vật sa dạ, sa đồng tuy khoác màu thần bí nhưng được dựng từ nhiều chi tiết thật của đời sống, gắn với nạn phu phen tạp dịch dưới chế độ phong kiến và thực dân; bài dẫn cảnh người đi phu nhận lệnh quan, từ biệt vợ con và câu "ngày ngày đi chèo thuyền qua biển cho quan" làm minh chứng[1]. Cù Thị Ánh Ngọc dẫn Phan Đăng Nhật (1981) rằng bi kịch của người em út chuyển thành bi kịch của người nghèo bị áp bức, và dẫn Nông Minh Châu, Vi Hồng ước đoán đây là tiếng nói của người đi phu tải; bà ghi nhận người nghe thường liên tưởng đến Văn tế thập loại chúng sinh của Nguyễn Du[2].

Cách đọc thứ hai nhìn đây trước hết là bài ca nghi lễ. Cũng Cù Thị Ánh Ngọc nêu giả thiết rằng ban đầu truyện chỉ là lời ca nghi lễ gắn với điệu múa thiêng mô phỏng chèo thuyền. Theo bà, "biển" là biển của then (then được bà cho là âm đọc chệch của "thiên"), biển của cõi ma chứ không phải biển hạ giới; đoàn thuyền mang lễ lên dâng Ngọc Hoàng, nên khúc hát được dùng trong lễ cầu giải hạn đầu năm. "Rán" là những thác nước miền núi được tưởng tượng thành biển, còn con số mười hai là số thiêng[2]. Chính bài ấy cũng nhận xét rằng nói về mường ma là nói về mường người[2], tức một bài nghiên cứu vẫn đặt hai cách đọc cạnh nhau.

Các nguồn đọc được không nêu niên đại ra đời của truyện; những nhận định trên đều là diễn giải của người nghiên cứu, chưa phải kết luận chung.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Đôi nét về giá trị hiện thực trong truyện thơ Khảm hải của người Tày, Báo Cao Bằng (baocaobang.vn), đăng lại trên Trang thông tin điện tử Tuyên giáo và Dân vận Cao Bằng, 22/08/2022, 2022

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8

  2. [2]

    Cù Thị Ánh Ngọc, Biểu tượng biển trong truyện thơ Vượt biển của người Tày, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 401, tháng 11/2017 (bản đăng lại trên redsvn.net), 2017

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  3. [3]

    Hoàng Nam, Then – cái nhìn từ hệ thống tín ngưỡng, Tạp chí Dân tộc học, số 3 (2006), tr. 13–17, 2006

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Chuyện người Tày Nùng – Vượt biển, e-cadao.com (Ca dao – Tục ngữ), chuyên mục Tiểu luận

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  5. [5]

    Hoàng Tương Lai, Tích trong "Khảm hải" của người Tày (Hoàng Tương Lai sưu tầm và biên dịch), Blog "vanhoavietnam" (Blogspot), tháng 4/2016, 2016

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót