Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh

Khái quát

Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh là hai lối hát dân gian của cư dân Nghệ An và Hà Tĩnh. Theo hồ sơ UNESCO, các bài được cộng đồng ở hai tỉnh hát khi cấy lúa, chèo thuyền, làm nón hay ru con; một số bài hát không có nhạc cụ đệm, lời dùng phương ngữ và thành ngữ địa phương^[1]. Năm 2014, UNESCO ghi danh loại hình này vào Danh sách đại diện di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại (quyết định 9.COM 10.46, hồ sơ số 01008)^[1]. Báo Văn hóa và Báo Hà Tĩnh cùng ghi ngày ghi danh là 27/11/2014^[3][5].

Ví và giặm là gì

Bài của Bùi Đức Mậu (Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội, 2023) dẫn Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê: hát ví là lối hát đối đáp mang tính trữ tình giữa trai và gái trong lao động; hát giặm là lối hát dân gian Nghệ Tĩnh, nhịp điệu dồn dập, lời dựa vào thơ năm chữ và hai câu cuối luôn lặp lại về vần và cao độ. Bài liệt kê các làn ví như ví phường vải, ví phường cấy, ví đò đưa (có ví đò đưa sông La, sông Lam), ví trèo non; các làn giặm như giặm kể, giặm vè, giặm cửa quyền, giặm nối, giặm ru, giặm xẩm^[2]. Báo Hà Tĩnh đưa một danh sách hơi khác, gồm ví phường vải, ví đò đưa, ví phường nón, giặm ru, giặm kể, giặm khuyên, hò và vè, và không nêu tổng số làn điệu^[3]. Cách viết "giặm" cũng có lịch sử riêng: hội thảo khoa học tháng 3/2011 ở Vinh thống nhất dùng "giặm" trong văn bản chính thức, nhưng "ví dặm" vẫn phổ biến trong đời sống^[2].

Không gian diễn xướng và nội dung

Theo UNESCO, hát giúp người lao động đỡ nhọc, giãi bày nỗi buồn và để thanh niên chưa lập gia đình trao đổi tình cảm; các chủ đề thường gặp là hiếu với cha mẹ, thủy chung, đức tính ngay thẳng và việc giữ phong tục làng^[1]. Bùi Đức Mậu cho biết trai gái xứ Nghệ thường mượn ví giặm để bày tỏ tình cảm, thử thách nhau rồi kết duyên; nhiều bài dạy chữ hiếu, tình nghĩa vợ chồng như "Công cha nghĩa mẹ" hay "Thập ân phụ mẫu". Ví giặm cũng được biểu diễn tại lễ hội đền Cuông (Diễn Châu), đền Cờn (Quỳnh Lưu) và đền Ông Hoàng Mười (Hưng Nguyên)^[2]. Theo ông, hát ví giặm không bị giới hạn bởi luật lệ nghiêm ngặt hay cấm kỵ khắt khe và phù hợp với mọi lứa tuổi, tầng lớp^[2].

Nguồn gốc và nhà Nho xứ Nghệ

Bùi Đức Mậu thừa nhận khó xác định chính xác thời điểm ra đời của một loại hình dân gian, nhưng dẫn các tư liệu cho thấy từ thế kỷ XVII–XVIII hát ví giặm đã phát triển và phổ biến trong cộng đồng Nghệ An, Hà Tĩnh. Ông kể rằng Nguyễn Du khi còn ở làng Tiên Điền (Nghi Xuân) thường cùng trai làng phường nón đi hát ví với các cô gái phường vải ở Trường Lưu (Can Lộc), và bài "Thác lời trai phường nón" của ông là lời đáp cho bài "Thác lời trai phường vải" của Nguyễn Huy Quýnh. Từ thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX, theo bài này, một số trung tâm ví giặm có sự tham gia của các nhà Nho, trí thức yêu nước như Phan Bội Châu^[2]. Những chi tiết này do Bùi Đức Mậu tổng hợp từ các công trình khác nên chưa phải là chứng cứ độc lập.

Con đường tới UNESCO

Theo Báo Hà Tĩnh, năm 2012 Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam kiểm kê di sản cùng cộng đồng, và hồ sơ đề cử do viện này lập; Bộ trưởng khi đó đã quyết định đưa ví giặm vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tại Paris, ví giặm được ghi danh lúc 17 giờ 10 phút ngày 27/11/2014 (giờ Paris), và đoàn Việt Nam tổ chức biểu diễn các khúc ví giặm trên phố trung tâm vào ngày hôm sau (28/11/2014)^[3].

Bảo tồn hiện nay

Báo Nhân Dân (11/2024) cho biết Nghệ An và Hà Tĩnh có 349 câu lạc bộ ví giặm với gần 6.000 hội viên; có 110 nghệ nhân dân gian, 4 Nghệ nhân Nhân dân và 70 Nghệ nhân Ưu tú tham gia truyền dạy. Việc dạy hát diễn ra trong gia đình, câu lạc bộ, trường phổ thông và Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật; bài nêu đề án bảo tồn và phát huy giai đoạn 2021–2025^[4]. Cũng bài này nêu các khó khăn: làn điệu cổ và cách trình diễn nguyên gốc mai một, nghệ nhân cao tuổi ngày càng ít, lớp trẻ ít hào hứng, không gian diễn xướng thay đổi, việc cải biên thiếu nắm vững bài bản có thể làm sai lệch di sản và kinh phí xã hội hóa còn hạn chế^[4]. Bùi Đức Mậu nêu thêm tình trạng "sân khấu hóa" và các câu lạc bộ hoạt động rời rạc, dễ nhầm bài bản gốc^[2]. Tối 23/11/2024, Nghệ An tổ chức lễ kỷ niệm 10 năm ghi danh tại Quảng trường Hồ Chí Minh (Vinh) với sự tham dự của Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông^[5].