Trần Thủ Độ (1194–1264): Thái sư đầu triều Trần và những đánh giá trái chiều

Xuất thân và những ý kiến về gia thế

Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho biết Trần Thủ Độ sinh năm 1194 trong một gia đình chài lưới ở làng Lưu Xá, huyện Ngự Thiên, lộ Long Hưng (nay thuộc Hưng Hà, Thái Bình cũ); ông mồ côi cha từ nhỏ, sống với người anh cả, năm 20 tuổi vào hương binh, năm 21 tuổi được giao chỉ huy một đội thủy binh dưới quyền người anh họ Trần Tự Khánh^[1]. Wikipedia tiếng Việt nêu rằng chính sử không ghi rõ xuất thân; theo Toàn thư, Trần Lý có ba con (Trần Tự Khánh, Trần Thừa và Trần Thị Dung), còn Thủ Độ là anh em họ của ba người ấy và là chú họ của Trần Thái Tông^[3]. Báo VOV năm 2019 thuật lại cuộc tranh cãi về thân phụ ông: sử cũ chỉ chép ông mất cha mẹ sớm và được bác Trần Lý nuôi, trong khi một số tài liệu gần đây nêu Trần Hoằng Nghị là cha, chủ yếu dựa vào tham luận năm 1994 của ông Dương Quảng Châu; nhiều nhà nghiên cứu phản bác, và Viện Sử học yêu cầu bỏ phần này khỏi bộ Lịch sử Việt Nam phổ thông (ngày 12/10/2018)^[2]. Các nguồn cũng chưa khớp nhau (sống với anh cả hay được bác nuôi), nên bài này không khẳng định gia thế.

Trong cuộc chuyển ngôi Lý – Trần

Theo Wikipedia tiếng Việt, năm 1223 Thủ Độ được giao coi cấm quân; cuối năm 1224 ông sắp xếp cuộc hôn nhân giữa Lý Chiêu Hoàng và cháu mình là Trần Cảnh; tháng 12 năm 1225 Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh (Trần Thái Tông), Thủ Độ được phong Quốc thượng phụ và nắm việc nước^[3]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi ông sau đó giữ chức Thái sư, phụ trách quân vụ, sắp xếp lại bộ máy hành chính từ trung ương đến địa phương và đề cao pháp trị^[4].

Dẹp các thế lực và xử lý họ Lý

Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia (đăng lại từ Báo Đất Việt) nhắc ông tham gia đấu tranh với Đoàn Thượng và Nguyễn Nộn, hai thế lực chống triều Trần; theo sách Việt sử giai thoại, ông gả công chúa Ngoạn Thiềm cho Nguyễn Nộn để dò tin, và Nộn ốm rồi mất năm 1229. Chi tiết này lấy từ một sách giai thoại nên cần thận trọng^[5]. Về họ Lý, Toàn thư chép năm 1226 Thủ Độ đưa Lý Huệ Tông vào chùa Chân Giáo, kèm lời nói kiểu "nhổ cỏ thì phải nhổ cả rễ", sau đó nhà vua tự tử^[5]. Wikipedia tiếng Việt thêm rằng bà Trần Thị Dung, hoàng hậu của Huệ Tông, bị giáng xuống rồi gả cho Thủ Độ^[3]. Với vụ ở Hoa Lâm năm 1232, nơi Toàn thư kể việc chôn sống người họ Lý đang tế các vua Lý ở Thái Đường, chính Toàn thư ghi chú rằng việc này chưa chắc đã có thực vì đời Trần Anh Tông vẫn có người họ Lý làm tướng và Phan Phu Tiên không chép; bài của bảo tàng nhấn mạnh không có nhân chứng hay vật chứng nên vấn đề còn tranh luận^[5][3].

Năm 1237 và cuộc kháng chiến năm 1258

Wikipedia tiếng Việt kể rằng năm 1237 Thủ Độ sắp xếp cho Thuận Thiên, vợ Trần Liễu đang có thai, được lập làm hoàng hậu; Trần Liễu nổi dậy ở sông Cái, Trần Thái Tông lên Yên Tử, Thủ Độ thúc ép nhà vua trở về, còn Liễu sau đó đầu hàng và được phong Yên Sinh vương^[3]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia cũng nhắc Thái Tông bị ép lấy vợ của Liễu rồi bỏ lên Yên Tử, nhưng trước thái độ cứng rắn của Thủ Độ vẫn phải trở về^[5]. Tháng 12 năm Đinh Tỵ (tức tháng 1 năm 1258), khi quân Mông Cổ mạnh và vua Trần hỏi ý kiến, theo Toàn thư (do bảo tàng dẫn) Thủ Độ đáp: "Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo"^[1][4].

Qua đời, lăng mộ và nơi thờ

Các nguồn lệch nhau về ngày mất. Bảo tàng Lịch sử quốc gia (2014), theo Toàn thư, ghi ông mất ngày 7 tháng 7 năm Giáp Tý (1264), thọ 70 tuổi^[4]; bài năm 2013 của bảo tàng ghi tháng Giêng năm Giáp Tý, thọ 71 tuổi^[1]; Wikipedia tiếng Việt ghi tháng Giêng 1264, tuổi 70 hoặc 71^[3]. Lê Quý Đôn trong Kiến văn tiểu lục tả lăng ông ở xã Phù Ngự, huyện Ngự Thiên, có tượng hổ, dơi, chim và bình phong đá; lăng về sau hoang phế, chỉ còn tượng hổ đá dài khoảng 1,43 m hiện trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia, và khu lăng được xếp hạng di tích quốc gia năm 2008^[1]. Đền Lựu Phố (Mỹ Lộc, Nam Định cũ) thờ ông cùng Linh Từ quốc mẫu Trần Thị Dung và Trần Quốc Tuấn, người dân dâng hương vào ngày 7 tháng 7 âm lịch hằng năm^[4]; Wikipedia ghi đình Hoan Ái (Hưng Yên) thờ ông làm thành hoàng, có hội vào ngày 20 và 24 tháng Giêng^[3].

Đánh giá

Toàn thư, theo bảo tàng dẫn, nhận rằng việc nhà Trần lấy được thiên hạ phần lớn nhờ mưu lược của Thủ Độ, quyền ông lớn hơn vua^[1]. Wikipedia tiếng Việt ghi Toàn thư khen ông tài giỏi nhưng cho rằng vai trò trong cái chết của Huệ Tông khó được hậu thế tha thứ; Trần Trọng Kim coi ông tàn ác với nhà Lý nhưng là ân nhân lớn của nhà Trần; Tự Đức, trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục, chê ông là kẻ phản bội nhà Lý^[3]. Bài đăng lại của bảo tàng tóm lược rằng các sử gia xưa và nay thường nhìn ông ở hai mặt, vừa khen vừa chê^[5].